Friday, October 31, 2014

Dhyana-sloka 4

सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपालनन्दनः ।
पार्थो वत्सः सुधीर्भोक्ता दुग्धं गीतामृतं महत् ॥४॥
sarvopaniṣado gāvo dogdhā gopālanandanaḥ |
pārtho vatsaḥ sudhīrbhoktā dugdhaṃ gītāmṛtaṃ mahat ||4||

सर्वोपनिषदः 1/3 गावः 1/3 दोग्धा 1/1 गोपालनन्दनः 1/1
पार्थः 1/1 वत्सः 1/1 सुधीः 1/1 भोक्ता 1/1 दुग्धम् 1/1 गीतामृतम् 1/1 महत् 1/1 ॥४॥

·         सर्वोपनिषदः [sarvopaniṣadaḥ] = All the Upaniṣads (are) = सर्वोपनिषद् (f.) + कर्तरि to [भवन्ति #1] 1/3
o   सर्वाः उपनिषदः सर्वोपनिषदः KT
§  उप + नि + षदॢ to go, to weaken, to put to an end+ क्विप् = उपनिषद्
·         गावः [gāvaḥ] = cows = गो (f.) + complement to सर्वोपनिषदः 1/3
·         दोग्धा [dogdhā] = The one who milks (is) = दोग्धृ (m.) + कर्तरि to [भवति #2] 1/1
o   दुह् to milk + तृच् (…er) = दोग्धृ (milker) दादेर्धातोर्घः झषस्तथोर्धोऽधः। झलां जश् झशि।
·         गोपालनन्दनः [gopālanandanaḥ] = the joy of cowherds (Kṛṣṇa) = गोपालनन्दन (m.) + complement to दोग्धा  1/1
o   गोपालानां (of cowherds) नन्दनः (joy) गोपालनन्दनः 6T
§  गाः (cows) पालयन्ति (protect) इति गोपालाः (those who protect the cows) UT
·         पार्थः [pārthaḥ] = Arjuna = पार्थ (m.) + complement to भोक्ता 1/1
o   पृथायाः (of Pṛthā, mother or Arjuna) अपत्यं (son) पुमान् पार्थः अण्
·         वत्सः [vatsaḥ] = calf = वत्स (m.) + adj. to भोक्ता 1/1
·         सुधीः [sudhīḥ] = one who has a clear mind = सुधी (m.) + adj. to पार्थः 1/1
o   सुष्ठु (good) धीः (intellect) यस्य (for whom) सः सुधीः 11B6
·         भोक्ता [bhoktā] = The one who enjoy (is) = भोक्तृ (m.) + कर्तरि to [भवति #3] 1/1
o   भुज् to enjoy + तृच् = भोक्तृ चोः कुः खरि
·         दुग्धम् [dugdham] = the milk (is) = दुग्ध (n.) + कर्तरि to [भवति #4] 1/1
o   दुह् to milk + क्त (…ed) = दुग्ध (that which is milked, object)
·         गीतामृतम् [gītāmṛtam] = the essence of Gītā = गीतामृत (n.) + complement to दुग्धम् 1/1
o   गीतायाः (of Gītā) अमृतम् (essence) गीतामृतम् 6T
·         महत् [mahat] = great = महत् (n.) + adj. to गीतामृतम् 1/1

Sentence #1:  
All the Upaniṣads (सर्वोपनिषदः) are [भवन्ति] the cows (गावः).

Sentence #2:  
The one who milks (दोग्धा) is [भवति] the joy of cowherds (गोपालनन्दनः).

Sentence #3:  
The one who enjoy the milk (भोक्ता), the calf (वत्सः) is Arjuna (पार्थः), who has a clear mind (सुधीः).

Sentence #4:
The milk (दुग्धम्) is the great (महत्) essence of Gītā (गीतामृतम्).

॥४॥

Dhyana-sloka 3

प्रपन्नपारिजाताय तोत्रवेत्रैकपाणये ।            
ज्ञानमुद्राय कृष्णाय गीतामृतदुहे नमः ॥३॥
prapannapārijātāya totravetraikapāṇaye |
jñānamudrāya kṛṣṇāya gītāmṛtaduhe namaḥ ||3||

प्रपन्नपारिजाताय 4/1 तोत्रवेत्रैकपाणये 4/1
ज्ञानमुद्राय 4/1 कृष्णाय 4/1 गीतामृतदुहे 4/1 नमः 0 ॥३॥

·         प्रपन्नपारिजाताय [prapannapārijātāya] = onto the one who is like a wish-fulfilling tree fo those who have surrendered = प्रपन्नपारिजात (m.) + adj. to कृष्णाय 4/1
o   प्रपन्नानां (for those who have surrendered) पारिजातः (wish-fulfilling tree) इति प्रपन्नपारिजातः । 6T
§  प्र + पद् to surrender + क्त (कर्तरि)
·         तोत्रवेत्रैकपाणये [totravetraikapāṇaye] = one who has a whip in his one hand (chariotier) = तोत्रवेत्रैकपाणि (m.) + adj. to कृष्णाय 4/1
o   तोत्रवत्रं (whip) एकस्मिन् (in one) पाणौ (hand) यस्य (for whom) सः तोत्रवेत्रैकपाणिः । 17B6
·         ज्ञानमुद्राय [jñānamudrāya] = one who has cinmudrā (teacher) =  ज्ञानमुद्र (m.) + adj. to कृष्णाय 4/1
o   ज्ञानमुद्रा + अच् (मत्वर्थे अर्शआदिभ्योऽच्।) = ज्ञानमुद्रः
·         कृष्णाय [kṛṣṇāya] = onto Kṛṣṇa = कृष्ण (m.) + उपपदे 4/1
·         गीतामृतदुहे [gītāmṛtaduhe] = the milker of the nector of Gītā = गीतामृतदुह् (m.) + adj. to कृष्णाय 4/1
o   गीता (Gītā) एव (is the) अमृतम् (nector) गीतामृतम् । KT
o   गीतामृतं दोग्धि = गीतामृत + दुह् to milk + क्विप् (…er, कर्तरि) = गीतामृतधुक् । दादेर्धातोर्घः एकाचो बशे भ्हष् झषन्तस्य स्ध्वोः वावसाने
·         नमः [namaḥ] = अव्ययम्

Main sentence:          
नमः 0 कृष्णाय 4/1 अस्तु III/1             My salutations onto Kṛṣṇa.

Description of कृष्णाय 4/1 Kkṛṣṇa) :      
My salutations onto Kṛṣṇa, who is a wish-fulfilling tree for those who surrender (recognize) him (प्रपन्नपारिजाताय 4/1), who is holding a whip in his one hand (तोत्रवेत्रैकपाणये 4/1) and cinmudrā on the other (ज्ञानमुद्राय 4/1), and the one who milks the essence, the timelessness of Gītā (गीतामृतदुहे 4/1)

1st Chapter 20th Sloka




अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
प्रिवृत्ते शस्त्रसम्पाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥१-२०॥
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।

atha vyavasthitāndṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapidhvajaḥ |
privṛtte śastrasampāte dhanurudyamya pāṇḍavaḥ ||1-20||
hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate |

अथ 0 व्यवस्थितान् 2/3 दृष्ट्वा 0 धार्तराष्ट्रान् 2/3 कपिध्वजः 1/1
प्रिवृत्ते 7/1 शस्त्रसम्पाते 7/1 धनुः 2/1 उद्यम्य 0 पाण्डवः 1/1 ॥१-२०॥
हृषीकेशम् 2/1 तदा 0 वाक्यम् 2/1 इदम् 2/1 आह III/1 महीपते 8/1

·         अथ [atha] = then = अव्ययम्
·         व्यवस्थितान् [vyavasthitān] = assembled = व्यवस्थित (m.) + adj. to धार्तराष्ट्रान् 2/3
·         दृष्ट्वा [dṛṣṭvā] = having seen = अव्ययम्
o   दृश् (1P) to see + क्त्वा (having done …) = having seen
·         धार्तराष्ट्रान् [dhārtarāṣṭrān] = the sons of Dṛtaraṣṭra = धार्तराष्ट्र (m.) + कर्म of दृष्ट्वा 2/3
o   धृतराष्ट्रस्य (of Dṛtaraṣṭra) अपत्यानि (sons) धार्तरष्ट्राः ।
o   धृतराष्ट्र + अण् = धार्तराष्ट्र । तस्यापत्यम्
·         कपिध्वजः [kapidhvajaḥ] = one who has monkey (Hanumān) in his banner = कपिध्वज (m.) + adj. to पाण्डवः 1/1
o   कपिः (monkey) ध्वजे (in the flag) यस्य (of whom) सः कपिध्वजः । बहुव्रीहिसमासः
·         प्रिवृत्ते [privṛtte] = ready = प्रिवृत्त (m.) + सति-सप्तमी 7/1
o   प्र + वृत् to engage + क्त
·         शस्त्रसम्पाते [śastrasampāte] = battle = शस्त्रसम्पात (m.) + सति-सप्तमी 7/1
o   शस्त्राणां (of weapons) सम्पातः (collision, meeting together, butting against, fight) शस्त्रसम्पातः । षष्ठीतत्पुरुषसमासः
·         धनुः [dhanuḥ] = bow = धनुस् (n.) + कर्मणि of उद्यम्य 2/1
·         उद्यम्य [udyamya] = having lifted up = अव्ययम्
o   उद् + यम् to raise, lift up + ल्यप्
·         पाण्डवः [pāṇḍavaḥ] = Arjuna = पाण्डव (m.) + कर्तरि to [आह] 1/1
o   पाण्डोः (of Pāṇḍu) अपत्यम् (son) पाण्डवः ।
o   पाण्डु + अञ् = पाण्डो + अ = पाण्डव् + अ = पाण्डव । ओर्गुणः
॥१-२०॥
·         हृषीकेशम् [hṛṣīkeśam] = to Kṛṣṇa = हृषीकेश (m.) + कर्म of आह 2/1
·         तदा [tadā] = then = अव्ययम्
o   तद् (that) + दा (time) = तदा (then)
·         वाक्यम् [vākyam] = sentence = वाक्य (n.) + कर्म of आह 2/1
o   Most of the धातुs indicating “to tell” take two कर्मs. (द्विकर्मकधातुः)
·         इदम् [idam] = this = इदम् (pron. n.) + adj. to वाक्यम् 2/1
·         आह [āha] = ब्रू (2U) to speak + लिट्/कर्तरि/III/1
·         महीपते [mahīpate] = O King! = महीपति (m.) + सम्बोधने 1/1


Main sentence :

महीपते 8/1 तदा 0 पाण्डवः 1/1 हृषीकेशम् 2/1 इदम् 2/1 वाक्यम् 2/1 आह III/1
O King! (महीपते 8/1) Then (तदा 0), Arjuna (पाण्डवः 1/1) told (आह III/1) this (इदम् 2/1) sentence (वाक्यम् 2/1) to Kṛṣṇa (हृषीकेशम् 2/1).

When? 1:
अथ 0 कपिध्वजः 1/1 व्यवस्थितान् 2/3 धार्तराष्ट्रान् 2/3 दृष्ट्वा 0
Then (अथ 0) (after the blowing of conches), Arjuna (कपिध्वजः 1/1), having seen (दृष्ट्वा 0) the sons of Dṛtaraṣṭra (धार्तराष्ट्रान् 2/3) assembling (व्यवस्थितान् 2/3),

When? 2:
शस्त्रसम्पाते 7/1 प्रिवृत्ते 7/1 (सति 7/1) धनुः 2/1 उद्यम्य 0
When (सति 7/1) the battle (शस्त्रसम्पाते 7/1) is starting (प्रिवृत्ते 7/1), having lifted (उद्यम्य 0) the bow (धनुः 2/1),
                                                                      




Free download of PDF files are available at Arsha Avinashi Foundation.