13th Chapter 33rd Sloka

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।

क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ १३.३३ ॥

 

yathā prakāśayatyekaḥ kṛtsnaṃ lokamimaṃ raviḥ |

kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata || 13.33 ||

 

यथा ⁰ प्रकाशयति ^III/1 एकः ^1/1 कृत्स्नम् ^2/1 लोकम् ^2/1 इमम् ^2/1 रविः ^1/1 ।

क्षेत्रम् ^2/1 क्षेत्री ^1/1 तथा ⁰ कृत्स्नम् ^2/1 प्रकाशयति ^III/1 भारत ^S/1 ॥ १३.३३ ॥

 

Bhārata! Just as one sun illumines this entire world, so too, the kṣetrī, one who obtains in the kṣetra, illumines the entire kṣetra.

 

Bhārata! (भारत ^S/1) Just as (यथा ⁰) one (एकः ^1/1) sun (रविः ^1/1) illumines (प्रकाशयति ^III/1) this (इमम् ^2/1) entire (कृत्स्नम् ^2/1) world (लोकम् ^2/1), so too (तथा ⁰), the kṣetrī, one who obtains in the kṣetra (क्षेत्री ^1/1), illumines (प्रकाशयति ^III/1) the entire (कृत्स्नम् ^2/1) kṣetra (क्षेत्रम् ^2/1).

 

·       यथा [yathā] = just as = अव्ययम्

·       प्रकाशयति [prakāśayati] = illumines = प्र + काश् (1P) to shine + णिच् causal + लट्/कर्तरि?III/1

·       एकः [ekaḥ] = one = एक m. + adj. to रविः 1/1

·       कृत्स्नम् [kṛtsnam] = entire = कृत्स्न m. + adj. to लोकम् 2/1

·       लोकम् [lokam] = the world = लोक (m.) + कर्मणि to प्रकाशयति 2/1

·       इमम् [imam] = this = इदम् m. + adj. to लोकम् 2/1

·       रविः [raviḥ] = sun = रवि (m.) + कर्तरि to प्रकाशयति 1/1

·       क्षेत्रम् [kṣetram] = kṣetra = क्षेत्र (n.) + कर्मणि to प्रकाशयति 2/1

·       क्षेत्री [kṣetrī] = kṣetrī, one who obtains in the kṣetra = क्षत्रिन् + कर्तरि to प्रकाशयति 1/1

o   क्षेत्रम् अस्य अस्ति इति क्षेत्री ।

o   क्षेत्र + इनिँ              5.2.115 अत इनिठनौ । ~ तत् अस्य अस्मिन् इति
क्षेत्र् + इन् 6.4.148 यस्येति च । ~ लोपः भस्य

·       तथा [tathā] = so too = अव्ययम्

·       कृत्स्नम् [kṛtsnam] = entire = कृत्स्न m. + adj. to क्षेत्रम् 2/1

·       प्रकाशयति [prakāśayati] = illumines = प्र + काश् (1P) to shine + णिच् causal + लट्/कर्तरि?III/1

·       भारत [bhārata] = Bhārata! = भारत m. + सम्बोधने 1/1

 

अन्वयः

यथा ⁰ एकः ^1/1 रविः ^1/1 इमम् ^2/1 कृत्स्नम् ^2/1 लोकम् ^2/1 प्रकाशयति ^III/1,

तथा ⁰ क्षेत्री ^1/1 कृत्स्नम् ^2/1 क्षेत्रम् ^2/1 प्रकाशयति ^III/1 भारत ^S/1 ॥

 

भाष्यम्

किञ्च —

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः ।

क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ३३ ॥

यथा प्रकाशयति अवभासयति एकः कृत्स्नं लोकम् इमं रविः सविता आदित्यः, तथा तद्वत् महाभूतादि धृत्यन्तं क्षेत्रम् एकः सन् प्रकाशयति । कः ? क्षेत्री परमात्मा इत्यर्थः । रविदृष्टान्तः अत्र आत्मनः उभयार्थोऽपि भवति — रविवत् सर्वक्षेत्रेषु एक एव आत्मा, अलेपकश्च इति ॥ ३३ ॥

13th Chapter 32nd Sloka

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।

सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ १३.३२ ॥

 

yathā sarvagataṃ saukṣmyādākāśaṃ nopalipyate |

sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate || 13.32 ||

 

यथा ⁰ सर्वगतम् ^1/1 सौक्ष्म्यात् ^5/1 आकाशम् ^1/1 न ⁰ उपलिप्यते ^III/1 ।

सर्वत्र ⁰ अवस्थितः ^1/1 देहे ^7/1 तथा ⁰ आत्मा ^1/1 न ⁰ उपलिप्यते ^III/1 ॥ १३.३२ ॥

 

Just as all-pervasive space, because it is subtle, is not affected, so too, the self, abiding in all states in the body is not affected.

                                                           

Just as (यथा ⁰) all-pervasive (सर्वगतम् ^1/1) space (आकाशम् ^1/1), because it is subtle (सौक्ष्म्यात् ^5/1), is not (न ⁰) affected (उपलिप्यते ^III/1), so too (तथा ⁰), the self (आत्मा ^1/1), abiding (अवस्थितः ^1/1) in all states (सर्वत्र ⁰) in the body (देहे ^7/1) is not (न ⁰) affected (उपलिप्यते ^III/1).

 

·       यथा [yathā] = just as = अव्ययम्

·       सर्वगतम् [sarvagatam] = all-pervasive = सर्वगत n. + adj. to आकाशम् 1/1

o   सर्वं गतं सर्वगतम् (2T) ।

·       सौक्ष्म्यात् [saukṣmyāt] = because of the subtlety = सौक्ष्म्य (n.) + हेतौ 5/1

o   सूक्ष्म + ष्यञ्           5.1.123 गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च । ~ ष्यञ् तस्य भावः

सौक्ष्म + य              7.2.117 तद्धितेष्वचामादेः । ~ ञ्णिति वृद्धिः

सौक्ष्म् + य              6.4.148 यस्येति च । ~ लोपः भस्य

·       आकाशम् [ākāśam] = space = आकाश (n.) + कर्मणि to उपलिप्यते 1/1

·       न [na] = not = अव्ययम्

·       उपलिप्यते [upalipyate] = is affected = उप + लिप् + लट्/कर्मणि/III/1

·       सर्वत्र [sarvatra] = in every state = अव्ययम्

·       अवस्थितः [avasthitaḥ] = abiding = अवस्थित m. + adj. to आत्मा 1/1

·       देहे [dehe] = in the body = देह (m.) + अधिकरणे 7/1

·       तथा [tathā] = so too = अव्ययम्

·       आत्मा [ātmā] = the self = आत्मन् (m.) + कर्मणि to उपलिप्यते 1/1

·       न [na] = not = अव्ययम्

·       उपलिप्यते [upalipyate] = is affected = उप + लिप् + लट्/कर्मणि/III/1

 

अन्वयः

यथा ⁰ सर्वगतम् ^1/1 आकाशम् ^1/1 सौक्ष्म्यात् ^5/1 न ⁰ उपलिप्यते ^III/1 ।

तथा ⁰ देहे ^7/1 सर्वत्र ⁰ अवस्थितः ^1/1 आत्मा ^1/1 न ⁰ उपलिप्यते ^III/1 ॥

 

भाष्यम्

किमिव न करोति न लिप्यते इति अत्र दृष्टान्तमाह —

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते ।

सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥ ३२ ॥

यथा सर्वगतं व्यापि अपि सत् सौक्ष्म्यात् सूक्ष्मभावात् आकाशं खं न उपलिप्यते न सम्बध्यते, सर्वत्र अवस्थितः देहे तथा आत्मा न उपलिप्यते ॥ ३२ ॥