11th Chapter 16th Sloka

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वा सर्वतोऽनन्तरूपम् ।

नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥ ११.१६ ॥

 

anekabāhūdaravaktranetraṃ paśyāmi tvā sarvato'nantarūpam |

nāntaṃ na madhyaṃ na punastavādiṃ paśyāmi viśveśvara viśvarūpa || 11.16 ||

 

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम् ^2/1 पश्यामि ^I/1 त्वा ^2/1 सर्वतः ⁰ अनन्तरूपम् ^2/1 ।

न ⁰ अन्तम् ^2/1 न ⁰ मध्यम् ^2/1 न ⁰ पुनः ⁰ तव ^6/1 आदिम् ^2/1 पश्यामि ^I/1 विश्वेश्वर ^S/1 विश्वरूप ^S/1 ॥ ११.१६ ॥

 

 

·       अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम् [anekabāhūdara-vaktra-netram] = having many arms, stomachs, mouths, and eyes = अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्र (m.) + कर्मणि to पश्यामि 2/1

·       पश्यामि [paśyāmi] = I see = दृश् (1P) to see + लट्/कर्तरि/I/1

·       त्वा [tvā] = you = त्वद् (pron.) + कर्मणि to पश्यामि 2/1

·       सर्वतः [sarvataḥ] = from all sides = अव्ययम्

·       अनन्तरूपम् [anantarūpam] = endless in form = अनन्तरूप (m.) + कर्मणि to पश्यामि 2/1

·       न [na] = not = अव्ययम्

·       अन्तम् [antam] = end = अन्त (n.) + कर्मणि to पश्यामि 2/1

·       न [na] = not = अव्ययम्

·       मध्यम् [madhyam] = middle = मध्य (n.) + कर्मणि to पश्यामि 2/1

·       न [na] = not = अव्ययम्

·       पुनः [punaḥ] = again = अव्ययम्

·       तव [tava] = your = त्वद् (pron.) + सम्बन्धे to आदिम् 6/1

·       आदिम् [ādim] = beginning = आदि (m.) + कर्मणि to पश्यामि 2/1

·       पश्यामि [paśyāmi] = I see = दृश् (1P) to see + लट्/कर्तरि/I/1

·       विश्वेश्वर [viśveśvara] = O Lord of creation! = विश्वेश्वर (m.) + सम्बोधने S/1

·       विश्वरूप [viśvarūpa] = O Lord of the cosmic form! = विश्वरूप (m.) + सम्बोधने S/1

 

I see you having countless arms, stomachs, mouths, and eyes; from every quarter (you have) endless forms. I see that you have no end, no middle, and again no beginning, O Lord of creation! Lord of the cosmic form!

 

Sentence 1:

त्वा ^2/1 सर्वतः ⁰ अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम् ^2/1 अनन्तरूपम् ^2/1 पश्यामि ^I/1 ।

I see (पश्यामि ^I/1) you (त्वा ^2/1) having countless arms, stomachs, mouths, and eyes (अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम् ^2/1); from every quarter (सर्वतः ⁰) (you have) endless forms (अनन्तरूपम् ^2/1).

 

 

Sentence 2:

तव ^6/1 अन्तम् ^2/1 न ⁰ पश्यामि ^I/1, मध्यम् ^2/1 न ⁰ पुनः ⁰ आदिम् ^2/1 न ⁰, विश्वेश्वर ^S/1 विश्वरूप ^S/1 ।

I see (पश्यामि ^I/1) that you have (तव ^6/1) no (न ⁰) end (अन्तम् ^2/1), no (न ⁰) middle (मध्यम् ^2/1), and again (पुनः ⁰) no (न ⁰) beginning (आदिम् ^2/1), O Lord of creation! (विश्वेश्वर ^S/1) Lord of the cosmic form! (विश्वरूप ^S/1)

 

 

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम् अनेके बाहवः उदराणि वक्त्राणि नेत्राणि च यस्य तव सः त्वम् अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रः तम् अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रम् । पश्यामि त्वा त्वां सर्वतः सर्वत्र अनन्तरूपम् अनन्तानि रूपाणि अस्य इति अनन्तरूपः तम् अनन्तरूपम् । न अन्तम् , अन्तः अवसानम् , न मध्यम् , मध्यं नाम द्वयोः कोट्योः अन्तरम् , न पुनः तव आदिम् — न देवस्य अन्तं पश्यामि, न मध्यं पश्यामि, न पुनः आदिं पश्यामि, हे विश्वेश्वर विश्वरूप ॥ १६ ॥

11th Chapter 15th Sloka

अर्जुन उवाच —

पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसङ्घान् ।

ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थमृषींश्च सर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥ ११.१५ ॥

 

arjuna uvāca —

paśyāmi devāṃstava deva dehe sarvāṃstathā bhūtaviśeṣasaṅghān |

brahmāṇamīśaṃ kamalāsanasthamṛṣīṃśca sarvānuragāṃśca divyān || 11.15 ||

 

अर्जुनः ^1/1 उवाच ^III/1 —

पश्यामि ^I/1 देवान् ^2/3 तव ^6/1 देव ^S/1 देहे ^7/1 सर्वान् ^2/3 तथा ⁰ भूतविशेषसङ्घान् ^2/3 ।

ब्रह्माणम् ^2/1 ईशम् ^2/1 कमलासनस्थम् ^2/1 ऋषीन् ^2/3 च ⁰ सर्वान् ^2/3 उरगान् ^2/3 च ⁰ दिव्यान् ^2/3 ॥ ११.१५ ॥

 

 

·       पश्यामि [paśyāmi] = I see = दृश् (1P) to see + लट्/कर्तरि/I/1

·       देवान् [devān] = gods = देव (m.) + कर्मणि to पश्यामि 2/3

·       तव [tava] = your = त्वद् (pron.) + सम्बन्धे to देहे 6/1

·       देव [deva] = O Lord! = देव (m.) + सम्बोधने 1/1

·       देहे [dehe] = in (your) body = देह (m.) + अधिकरणे 7/1

·       सर्वान् [sarvān] = all = सर्व (pron.) m. + adj. to देवान् 2/3

·       तथा [tathā] = also = अव्ययम्

·       भूतविशेषसङ्घान् [bhūtaviśeṣasaṅghān] = hosts of different types of beings = भूतविशेषसङ्घ (m.) + कर्मणि to पश्यामि 2/3

·       ब्रह्माणम् [brahmāṇam] = Brahmā Ji = ब्रह्मन् (m.) + कर्मणि to पश्यामि 2/1

·       ईशम् [īśam] = Lord = ईश (m.) + कर्मणि to पश्यामि 2/1

·       कमलासनस्थम् [kamalāsanastham] = seated on the lotus = कमलासनस्थ (m.) + adj. to ब्रह्माणम् 2/1

·       ऋषीन् [ṛṣīn] = ṛṣis = ऋषि (m.) + कर्मणि to पश्यामि 2/3

·       च [ca] = and = अव्ययम्

·       सर्वान् [sarvān] = all = सर्व (adj.) m. + adj. to ऋषीन् 2/3

·       उरगान् [uragān] = snakes = उरग (m.) + कर्मणि to पश्यामि 2/3

·       च [ca] = and = अव्ययम्

·       दिव्यान् [divyān] = cerestial = दिव्य (adj.) m. + adj. to उरगान् 2/3

 

In your body, O Lord! I see all the celestials as well as hosts of different types of beings, the Lord Brahmā (residing in brahma-loka), seated on the lotus, and all the ṛṣis and celestial snakes.

 

Sentence 1:

अर्जुनः ^1/1 उवाच ^III/1 ।

Arjuna (अर्जुनः ^1/1) said (उवाच ^III/1).

 

Sentence 2:

देव ^S/1तव ^6/1 देहे ^7/1 सर्वान् ^2/3 देवान् ^2/3 तथा ⁰ भूतविशेषसङ्घान् ^2/3 ब्रह्माणम् ^2/1 ईशम् ^2/1 कमलासनस्थम् ^2/1 सर्वान् ^2/3 च ⁰ ऋषीन् ^2/3 दिव्यान् ^2/3 च ⁰ उरगान् ^2/3 पश्यामि ^I/1॥

In your (तव ^6/1) body (देहे ^7/1), O Lord! (देव ^S/1) I see (पश्यामि ^I/1) all (सर्वान् ^2/3) the celestials (देवान् ^2/3) as well as (तथा ⁰) hosts of different types of beings (भूतविशेषसङ्घान् ^2/3), the Lord (ईशम् ^2/1) Brahmā (ब्रह्माणम् ^2/1) (residing in brahma-loka), seated on the lotus (कमलासनस्थम् ^2/1), and (च ⁰) all (सर्वान् ^2/3) the ṛṣis (ऋषीन् ^2/3) and (च ⁰) celestial (दिव्यान् ^2/3) snakes (उरगान् ^2/3).

 

 

कथम् ? यत् त्वया दर्शितं विश्वरूपम् , तत् अहं पश्यामीति स्वानुभवमाविष्कुर्वन् अर्जुन उवाच —

पश्यामि उपलभे हे देव, तव देहे देवान् सर्वान् , तथा भूतविशेषसङ्घान् भूतविशेषाणां स्थावरजङ्गमानां नानासंस्थानविशेषाणां सङ्घाः भूतविशेषसङ्घाः तान् , किञ्च — ब्रह्माणं चतुर्मुखम् ईशम् ईशितारं प्रजानां कमलासनस्थं पृथिवीपद्ममध्ये मेरुकर्णिकासनस्थमित्यर्थः, ऋषींश्च वसिष्ठादीन् सर्वान् , उरगांश्च वासुकिप्रभृतीन् दिव्यान् दिवि भवान् ॥ १५ ॥