चातुर्वण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः ।
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥४.१३॥
cāturvaṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ |
tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam ||4.13||
चातुर्वण्यम् 1/1 मया 3/1 सृष्टम् 1/1 गुणकर्मविभागशः 0 ।
तस्य 6/1 कर्तारम् 2/1 अपि 0 माम् 2/1 विद्धि II/1 अकर्तारम् 2/1 अव्ययम् 2/1 ॥४.१३॥
· चातुर्वण्यम् [cāturvaṇyam] = the four-fold grouping of people = चातुर्वण्य (n.) + 1/1
· मया [mayā] = by me = अस्मद् (pron. m.) + कर्तरि to सृष्टम् 1/1
· सृष्टम् [sṛṣṭam] = created = सृष्ट (n.) + 1/1
· गुणकर्मविभागशः [guṇakarmavibhāgaśaḥ] = a division based on duties and qualities = अव्ययम्
o गुणश्च कर्म च गुणकर्मणी (ID), तयोः विभागः (division) गुणकर्मविभागः (6T) ।
o गुणकर्मविभाग + शस् (by the division of qualities and duties; 5.4.43 सङ्ख्यैकवचनाच्च वीप्सायाम्।)
· तस्य [tasya] = of that = तद् (pron. n.) + सम्बन्धे to कर्तारम् 6/1
· कर्तारम् [kartāram] = author = कर्तृ (m.) + objective complement 2/1
· अपि [api] = even = अव्ययम्
· माम् [mām] = me = अस्मद् (pron. m.) + कर्मणि to विद्धि 2/1
· विद्धि [viddhi] = know = विद् (2P) to know+ लोट्/कर्तरि/II/1
· अकर्तारम् [akartāram] = non-doer = अकर्तृ (m.) + कर्मणि 2/1
· अव्ययम् [avyayam] = ever changeless = अव्यय (m.) + कर्मणि 2/1
The four-fold grouping of people, a division based on duties and qualities, was created by me. Even though I am its author, know me to be a non-doer, ever changeless.
Sentence 1:
गुणकर्मविभागशः 0 चातुर्वण्यम् 1/1 मया 3/1 सृष्टम् 1/1 ।
The four-fold grouping of people (चातुर्वण्यम् 1/1), a division based on duties and qualities(गुणकर्मविभागशः 0), was created (सृष्टम् 1/1) by me (मया 3/1).
Sentence 2:
तस्य 6/1 कर्तारम् 2/1 अपि 0 माम् 2/1 विद्धि II/1 अकर्तारम् 2/1 अव्ययम् 2/1 ॥४.१३॥
Even though (अपि 0) I am its (तस्य 6/1) author (कर्तारम् 2/1), know (विद्धि II/1) me (माम् 2/1) to be a non-doer (अकर्तारम् 2/1), ever changeless (अव्ययम् 2/1).
मानुषे 7/1 एव 0 लोके 7/1 वर्णाश्रमादि-कर्म-अधिकारः 1/1, न 0 अन्येषु 7/3 लोकेषु 7/3 इति 0 नियमः 1/1 किं-निमित्तः 1/1 ? इति 0 ।
अथवा 0 वर्णाश्रमादि-प्रविभाग-उपेताः 1/3 मनुष्याः 1/3 मम 6/1 वर्त्म 2/1 अनुवर्तन्ते III/3 सर्वशः 0 इत्युक्तम् 1/1 कस्मात् 5/1 पुनः 0 कारणात् 5/1 नियमेन 3/1 तव 6/1 एव 0 वर्त्म 2/1 अनुवर्तन्ते III/3 न 0 अन्यस्य 6/1 इति 0 ? उच्यते III/1 --
चत्वारः 1/3 एव 0 वर्णाः 1/3 चातुर्वण्यम् 1/1 मया 3/1 ईश्वरेण 3/1 सृष्टम् 1/1 उत्पादितम् 1/1, “ब्राह्मणः 1/3 अस्य 6/1 मुखम् 1/1 आसीत् III/1” इत्यादिश्रुतेः 5/1।
गुण-कर्म-विभागशः 0 गुण-विभागशः 0 कर्म-विभागशः 0 च 0। गुणाः 1/3 सत्त्व-रजस्-तमांसि 1/3 ।
तत्र 0 सात्त्विकस्य 6/1 सत्त्व-प्रधानस्य 6/1 ब्राह्मणस्य 6/1 “शमः 1/1 दमः 1/1 तपः 1/1” (18.42) इत्यादीनि 1/3 कर्माणि 1/3 ।
सत्त्व-उपसर्जन-रजःप्रधानस्य 6/1 क्षत्रियस्य 6/1 शौर्य-तेजःप्रभृतीनि 1/3 कर्माणि 1/3 ।
तम-उपसर्जन-रजःप्रधानस्य 6/1 वैश्यस्य 6/1 कृष्यादीनि 1/3 कर्माणि 1/3 ।
रज-उपसर्जन-तमःप्रधानस्य 6/1 शूद्रस्य 6/1 शुश्रूषा 1/1 एव 0 कर्म 1/1 इति 0 एवम् 0 गुण-कर्म-विभागशः 0 चातुर्वर्ण्यम् 1/1 मया 3/1 सृष्टम् 1/1 इत्यर्थः 1/1।
तत् 1/1 च 0 इदम् 1/1 चातुर्वर्ण्यम् 1/1 न 0 अन्येषु 7/3 लोकेषु 7/3, अतः 0 मानुषे 7/1 लोके 7/1 इति 0 विशेषणम् 1/1।
हन्त 0 तर्हि 0 चातुर्वर्ण्यस्य 6/1 सर्गादेः 6/1 कर्मणः 6/1 कर्तृत्वात् 5/1 तत्फलेन 3/1 युज्यसे II/1, अतः 0 न 0 त्वम् 1/1 नित्य-मुक्तः 1/1 नित्य-ईश्वरः 1/1 च 0 इति 0 ? । उच्यते III/1 – यद्यपि 0 माया-संव्यवहारेण 3/1 तस्य 6/1 कर्मणः 6/1 कर्तारम् 2/1 अपि 0 सन्तम् 2/1 माम् 2/1 परमार्थतः 0 विद्धि II/1 अकर्तारम् 2/1 । अतः 0 एव 0 अव्ययम् 2/1 असंसारिणम् 2/1 च 0 माम् 2/1 विद्धि II/1 ॥
