5th Chapter 29th Sloka

भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।

सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥५.२९॥

bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram |

suhṛdaṃ sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati ||5.29||

भोक्तारम् ^2/1 यज्ञतपसाम् ^6/3 सर्वलोकमहेश्वरम् ^2/1 ।

सुहृदम् ^2/1 सर्वभूतानाम् ^6/3 ज्ञात्वा ⁰ माम् ^2/1 शान्तिम् ^2/1 ऋच्छति ^III/1 ॥५.२९॥

·         भोक्तारम् [bhoktāram] = sustainer = भोक्तृ (m.) + objective complement to माम् 2/1

o   भुज् पालनाभ्यवहारयोः (7P) to protect, to eat + तृच् (कर्तरि)

·         यज्ञतपसाम् [yajñatapasām] = of rituals and disciplines = यज्ञतपस् (m.) + सम्बन्धे to भोक्तारम् 6/3

o   यज्ञाः तपांसि च यज्ञतपांसि (ID), तेषाम् ।

·         सर्वलोकमहेश्वरम् [sarvalokamaheśvaram] = the lord of all the worlds = सर्वलोकमहेश्वर (m.) + objective complement to माम् 2/1

o   सर्वेषां लोकानां महान् ईश्वरः सर्वलोकमहेश्वरः (6T) ।

·         सुहृदम् [suhṛdam] = friend = सुहृद् (m.) + objective complement to माम् 2/1

·         सर्वभूतानाम् [sarvabhūtānām] = of all beings = सर्वभूत (n.) + सम्बन्धे to सुहृदम् 6/3

o   सर्वाणि भूतानि सर्वभूतानि (KT) तेषाम् ।

·         ज्ञात्वा [jñātvā] = having known = अव्ययम्

o   ज्ञा (9P) to know + क्त्वा

·         माम् [mām] = me = अस्मद् (pron. m.) + कर्मणि to ज्ञात्वा 2/1

·         शान्तिम् [śāntim] = peace = शान्ति (f.) + कर्मणि to ऋच्छति 2/1

·         ऋच्छति [ṛcchati] = gains  = ऋ (1P) to go, to gain + लट्/कर्तरि/III/1

o   ऋ is replaced by ऋच्छ् by 7.3.78

Knowing me as the sustainer of rituals and disciplines, the lord of all the worlds, friend of all beings, he gains peace.

Sentence 1:

यज्ञतपसाम् ^6/3 भोक्तारम् ^2/1 सर्वलोकमहेश्वरम् ^2/1 सर्वभूतानाम् ^6/3 सुहृदम् ^2/1 माम् ^2/1 ज्ञात्वा ⁰ शान्तिम् ^2/1 ऋच्छति ^III/1 ॥५.२९॥

Knowing (ज्ञात्वा ⁰) me (माम् ^2/1) as the sustainer (भोक्तारम् ^2/1) of rituals and disciplines (यज्ञतपसाम् ^6/3), the lord of all the worlds (सर्वलोकमहेश्वरम् ^2/1), friend (सुहृदम् ^2/1) of all beings (सर्वभूतानाम् ^6/3), he gains (ऋच्छति ^III/1) peace (शान्तिम् ^2/1).

एवं समाहितचित्तेन किं विज्ञेयम् इति, उच्यते --

भोक्तारं यज्ञतपसां यज्ञानां तपसां च कर्तृरूपेण देवतारूपेण च, सर्वलोकमहेश्वरं सर्वेषां लोकानां महान्तम् ईश्वरं सुहृदं सर्वभूतानां सर्वप्राणिनां प्रत्युपकारनिरपेक्षतया उपकारिणं सर्वभूतानां हृदयेशयं सर्वकर्मफलाध्यक्षं सर्वप्रत्ययसाक्षिणं मां नारायणं ज्ञात्वा शान्तिं सर्वसंसारोपरतिम् ऋच्छति प्राप्नोति।।

इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य

श्रीमच्छंकरभगवतः कृतौ श्रीमद्भगवद्गीताभाष्ये

पञ्चमोऽध्यायः।।

5th Chapter 28th Sloka

यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।

विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥५.२८॥

 

yatendriyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ |

vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ ||5.28||

 

 

यतेन्द्रियमनोबुद्धिः ^1/1 मुनिः ^1/1 मोक्षपरायणः ^1/1 ।

विगतेच्छाभयक्रोधः ^1/1 यः ^1/1 सदा ⁰ मुक्तः ^1/1 एव ⁰ सः ^1/1 ॥५.२८॥

 

·       यतेन्द्रियमनोबुद्धिः [yatendriyamanobuddhiḥ] = one who has mastered his (or her) organs of action, senses, mind, and intellect = यतेन्द्रियमनोबुद्धि (m.) + 1/1

o   यतानि इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः यस्य सः यतेन्द्रियमनोबुद्धिः (116B) ।

·       मुनिः [muniḥ] = contemplative person = मुनि (m.) + 1/1

·       मोक्षपरायणः [mokṣaparāyaṇaḥ] = one for whom mokṣa is the ultimate end = मोक्षपरायण (m.) + 1/1

o   मोक्षः परायणम् यस्य सः मोक्षपरायणः (116B) ।

·       विगतेच्छाभयक्रोधः [vigatecchābhayakrodhaḥ] = who is free from desire, fear, and anger = विगतेच्छाभयक्रोध (m.) + 1/1

o   विगताः इच्छा भयः क्रोधः यस्मात् सः विगतेच्छभयक्रोधः (115B) ।

·       यः [yaḥ] = the one who = यद् (pron. m.) + 1/1

·       सदा [sadā] = always = अव्ययम्

·       मुक्तः [muktaḥ] = liberated = मुक्त (m.) + 1/1

·       एव [eva] = indeed = अव्ययम्

·       सः [saḥ] = he is = तद् (pron. m.) + 1/1

 

 

… the contemplative person, who has mastered his (or her) organs of action, senses, mind, and intellect, one for whom mokṣa is the ultimate end, who is free from desire, fear, and anger, that person is always liberated indeed.

 

 

Sentence 1:

यः ^1/1 मुनिः ^1/1 यतेन्द्रियमनोबुद्धिः ^1/1 मोक्षपरायणः ^1/1 विगतेच्छाभयक्रोधः ^1/1 सः ^1/1 सदा ⁰ मुक्तः ^1/1 एव ⁰ ॥५.२८॥

… the contemplative person (यः ^1/1 मुनिः ^1/1), who has mastered his (or her) organs of action, senses, mind, and intellect (यतेन्द्रियमनोबुद्धिः ^1/1),one for whom mokṣa is the ultimate end (मोक्षपरायणः ^1/1), who is free from desire, fear, and anger (विगतेच्छाभयक्रोधः ^1/1), that person (सः ^1/1) is always (सदा ⁰) liberated (मुक्तः ^1/1) indeed (एव ⁰).

 

 

 

यतेन्द्रियमनोबुद्धिः ^1/1 यतानि ^1/3 संयतानि ^1/3 इन्द्रियाणि ^1/3 मनः ^1/1 बुद्धिः ^1/1 च ⁰ यस्य ^6/1 सः ^1/1 यतेन्द्रियमनोबुद्धिः ^1/1, मननात् ^5/1 मुनिः ^1/1 संन्यासी ^1/1, मोक्षपरायणः ^1/1 एवम् ⁰ देहसंस्थानात् ^5/1 मोक्षपरायणः ^1/1 मोक्षः ^1/1 एव ⁰ परम् ^1/1 अयनम् ^1/1 परा ^1/1 गतिः ^1/1 यस्य ^6/1 सः ^1/1 अयम् ^1/1 मोक्षपरायणः ^1/1 मुनिः ^1/1 भवेत् ^III/1। विगतेच्छाभयक्रोधः ^1/1 इच्छा ^1/1 च ⁰ भयम् ^1/1 च ⁰ क्रोधः ^1/1 च ⁰ इच्छाभयक्रोधाः ^1/3 ते ^1/3 विगताः ^1/3 यस्मात् ^5/1 सः ^1/1 विगतेच्छाभयक्रोधः ^1/1, यः ^1/1 एवम् ⁰ वर्तते ^III/1 सदा ⁰ संन्यासी ^1/1, मुक्तः ^1/1 एव ⁰ सः ^1/1 न ⁰ तस्य ^6/1 मोक्षाय ^4/1 अन्यः ^1/1 कर्तव्यः ^1/1 अस्ति ^III/1॥