न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ १८.११ ॥
na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ |
yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate || 18.11 ||
न 0 हि 0 देहभृता 3/1 शक्यम् 1/1 त्यक्तुम् 0 कर्माणि 2/3 अशेषतः 0 ।
यः 1/1 तु 0 कर्मफलत्यागी 1/1 सः 1/1 त्यागी 1/1 इति 0 अभिधीयते III/1॥ १८.११ ॥
· न [na] = not = अव्ययम्
· हि [hi] = indeed = अव्ययम्
· देहभृता [dehabhṛtā] = by the one who sustains a body = देहभृत् (m.) + कर्तरि to शक्यम् 3/1
o देहं बिभर्ति इति देहभृत् ।
o देह + भृ + क्विप्
· शक्यम् [śakyam] = that which is possible = शक्य (n.) + कर्तरि to (भवति) 1/1
· त्यक्तुम् [tyaktum] = to give up = अव्ययम्
o त्यज् (1P) to abandon + तुमुन्
· कर्माणि [karmāṇi] = actions = कर्मन् (n.) + कर्मणि to त्यक्तुम् 2/3
· अशेषतः [aśeṣataḥ] = completely = अव्ययम्
· यः [yaḥ] = the one who = यद् (pron.) + कर्तरि to (भवति) 1/1
· तु [tu] = but = अव्ययम्
· कर्मफलत्यागी [karmaphalatyāgī] = renunciate of the results of action = कर्मफलत्यागिन् (m.) + S.C. to यः 1/1
· सः [saḥ] = he = तद् (pron.) + कर्तरि to अभिधीयते 1/1
· त्यागी [tyāgī] = the tyāgin = त्यागिन् (m.) + S.C. to सः 1/1
· इति [iti] = thus = अव्ययम्
· अभिधीयते [abhidhīyate] = is called = अभि + धा (3A) to call, name + लट्/कर्मणि/III/1
Indeed actions cannot be given up completely by the one who sustains a body; but the one who is a renunciate of the results of action is called a tyāgin.
Sentence 1:
हि 0 देहभृता 3/1 कर्माणि 2/3 अशेषतः 0 त्यक्तुम् 0 न 0 शक्यम् 1/1।
Indeed (हि 0) actions (कर्माणि 2/3) cannot be (न 0 शक्यम् 1/1) given up (त्यक्तुम् 0) completely (अशेषतः 0) by the one who sustains a body (देहभृता 3/1).
Sentence 2:
यः 1/1 तु 0 कर्मफलत्यागी 1/1 सः 1/1 त्यागी 1/1 इति 0 अभिधीयते III/1॥
On the other hand (तु 0), the one who (यः 1/1) is a renunciate of the results of action (कर्मफलत्यागी 1/1) is called (सः 1/1 इति 0 अभिधीयते III/1) a tyāgin (त्यागी 1/1).
यः पुनः अधिकृतः सन् देहात्माभिमानित्वेन देहभृत् अज्ञः अबाधितात्मकर्तृत्वविज्ञानतया ‘अहं कर्ता’ इति निश्चितबुद्धिः तस्य अशेषकर्मपरित्यागस्य अशक्यत्वात् कर्मफलत्यागेन चोदितकर्मानुष्ठाने एव अधिकारः, न तत्त्यागे इति एतम् अर्थं दर्शयितुम् आह —
न हि यस्मात् देहभृता, देहं बिभर्तीति देहभृत् , देहात्माभिमानवान् देहभृत् उच्यते, न विवेकी ; स हि ‘वेदाविनाशिनम्’ (भ. गी. २ । २१) इत्यादिना कर्तृत्वाधिकारात् निवर्तितः ।
अतः तेन देहभृता अज्ञेन न शक्यं त्यक्तुं संन्यसितुं कर्माणि अशेषतः निःशेषेण । तस्मात् यस्तु अज्ञः अधिकृतः नित्यानि कर्माणि कुर्वन् कर्मफलत्यागी कर्मफलाभिसन्धिमात्रसंन्यासी सः त्यागी इति अभिधीयते कर्मी अपि सन् इति स्तुत्यभिप्रायेण ।
तस्मात् परमार्थदर्शिनैव अदेहभृता देहात्मभावरहितेन अशेषकर्मसंन्यासः शक्यते कर्तुम् ॥ ११ ॥
