11th Chapter 20th Sloka

द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः ।

दृष्ट्वाद्भुतं रूपमिदं तवोग्रं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ ११.२० ॥

 

dyāvāpṛthivyoridamantaraṃ hi vyāptaṃ tvayaikena diśaśca sarvāḥ |

dṛṣṭvādbhutaṃ rūpamidaṃ tavograṃ lokatrayaṃ pravyathitaṃ mahātman || 11.20 ||

 

द्यावापृथिव्योः ^6/2 इदम् ^1/1 अन्तरम् ^1/1 हि ⁰ व्याप्तम् ^1/1 त्वया ^3/1 एकेन ^3/1 दिशः ^1/3 च ⁰ सर्वाः ^1/3 ।

दृष्ट्वा ⁰ अद्भुतम् ^2/1 रूपम् ^2/1 इदम् ^2/1 तव ^6/1 उग्रम् ^2/1 लोकत्रयम् ^1/1 प्रव्यथितम् ^1/1 महात्मन् ^S/1 ॥ ११.२० ॥

 

 

·       द्यावापृथिव्योः [dyāvāpṛthivyoḥ] = of heaven and earth = द्यावापृथिवी (f.) + सम्बन्धे to अन्तरम् 6/2

o   द्यौः च पृथिवी च द्यावापृथिव्यौ (ID)       6.3.29 दिवो द्यावा । ~ देवताद्वन्द्वे उत्तरपदे

·       इदम् [idam] = this = इदम् (pron.) + adj. to अन्तरम् 1/1

·       अन्तरम् [antaram] = space, region in between = अन्तर (n.) + कर्तरि to (अस्ति) 1/1

·       हि [hi] = indeed = अव्ययम्

·       व्याप्तम् [vyāptam] = pervaded = व्याप् (5P) to pervade + क्त (past passive participle) + S.C. to अन्तरम् 1/1

·       त्वया [tvayā] = by you = त्वद् (pron.) + कर्तरि to व्याप्तम् 3/1

·       एकेन [ekena] = as one (form) = एक (n.) + adj. to त्वया 3/1

·       दिशः [diśaḥ] = directions, quarters = दिशा (f.) + कर्तरि to (सन्ति) 1/3

·       च [ca] = and = अव्ययम्

·       सर्वाः [sarvāḥ] = all = सर्व (adj.) f. + adj. to दिशः 1/3

·       दृष्ट्वा [dṛṣṭvā] = having seen = अव्ययम्

o   दृश् (1P) to see + क्त्वा

·       अद्भुतम् [adbhutam] = wondrous = अद्भुत (n.) + adj. to रूपम् 2/1

·       रूपम् [rūpam] = form = रूप (n.) + कर्मणि to दृष्ट्वा 2/1

·       इदम् [idam] = this = इदम् (pron.) + adj. to रूपम् 2/1

·       तव [tava] = your = त्वद् (pron.) + सम्बन्धे to रूपम् 6/1

·       उग्रम् [ugram] = frightening = उग्र (n.) + adj. to रूपम् 2/1

·       लोकत्रयम् [lokatrayam] = the three worlds = लोकत्रय (n.) + कर्तरि to (अस्ति) 1/1

·       प्रव्यथितम् [pravyathitam] = agitated, trembling = प्रव्यथित (n.) + S.C. to लोकत्रयम् 1/1

o   प्र + व्यथ् (1P) to shake + क्त (past passive participle)

·       महात्मन् [mahātman] = O Lord! = महात्मन् (m.) + सम्बोधने 1/1

 

 

Indeed, this (space) in between heaven and earth and all the quarters are pervaded by you as one (form). Lord! Seeing this wondrous, frightening form of yours, the three worlds would tremble.

 

Sentence 1:

द्यावापृथिव्योः ^6/2 इदम् ^1/1 अन्तरम् ^1/1 हि ⁰ एकेन ^3/1 त्वया ^3/1 व्याप्तम् ^1/1 सर्वाः ^1/3 च ⁰ दिशः ^1/3 (व्याप्ताः)।

तव ^6/1 इदम् ^2/1 अद्भुतम् ^2/1 उग्रम् ^2/1 रूपम् ^2/1 दृष्ट्वा ⁰ लोकत्रयम् ^1/1 प्रव्यथितम् ^1/1 महात्मन् ^S/1॥

Indeed (हि ⁰), this (इदम् ^1/1) (space) in between (अन्तरम् ^1/1) heaven and earth (द्यावापृथिव्योः ^6/2) and (च ⁰) all (सर्वाः ^1/3) the quarters (दिशः ^1/3) are pervaded (व्याप्तम् ^1/1) by you (त्वया ^3/1) as one (एकेन ^3/1) (form). Lord! (महात्मन् ^S/1) Seeing (दृष्ट्वा ⁰) this (इदम् ^2/1) wondrous (अद्भुतम् ^2/1), frightening (उग्रम् ^2/1) form (रूपम् ^2/1) of yours (तव ^6/1), the three worlds (लोकत्रयम् ^1/1) would tremble (प्रव्यथितम् ^1/1).

 

 

द्यावापृथिव्योः इदम् अन्तरं हि अन्तरिक्षं व्याप्तं त्वया एकेन विश्वरूपधरेण दिशश्च सर्वाः व्याप्ताः । दृष्ट्वा उपलभ्य अद्भुतं विस्मापकं रूपम् इदं तव उग्रं क्रूरं लोकानां त्रयं लोकत्रयं प्रव्यथितं भीतं प्रचलितं वा हे महात्मन् अक्षुद्रस्वभाव ॥ २० ॥

 

11th Chapter 19th Sloka

अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम् ।

पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ ११.१९ ॥

 

anādimadhyāntamanantavīryamanantabāhuṃ śaśisūryanetram |

paśyāmi tvāṃ dīptahutāśavaktraṃ svatejasā viśvamidaṃ tapantam || 11.19 ||

 

अनादिमध्यान्तम् ^2/1 अनन्तवीर्यम् ^2/1 अनन्तबाहुम् ^2/1 शशिसूर्यनेत्रम् ^2/1 ।

पश्यामि ^I/1 त्वाम् ^2/1 दीप्तहुताशवक्त्रम् ^2/1 स्वतेजसा ^3/1 विश्वम् ^2/1 इदम् ^2/1 तपन्तम् ^2/1 ॥ ११.१९ ॥

 

 

·       त्वाम् [tvām] = you = त्वद् (pron.) + कर्मणि to पश्यामि 2/1

·       अनादिमध्यान्तम् [anādimadhyāntam] = without beginning, middle, or end = अनादि-मध्य-अन्त (m.) + O.C. to त्वाम् 2/1

·       अनन्तवीर्यम् [anantavīryam] = of infinite strength = अनन्त-वीर्य (m.) + O.C. to त्वाम् 2/1

·       अनन्तबाहुम् [anantabāhum] = with infinite arms = अनन्त-बाहु (m.) + O.C. to त्वाम् 2/1

·       शशिसूर्यनेत्रम् [śaśisūryanetram] = with the moon and the sun as eyes = शशि-सूर्य-नेत्र (m.) + O.C. to त्वाम् 2/1

·       दीप्तहुताशवक्त्रम् [dīptahutāśavaktram] = with a face like blazing fire = दीप्त-हुताश-वक्त्र (m.) + O.C. to त्वाम् 2/1

·       स्वतेजसा [svatejasā] = by (your) own brilliance = स्व-तेजस् (n.) + करणे to तपन्तम् 3/1

·       विश्वम् [viśvam] = universe = विश्व (n.) + कर्मणि to तपन्तम् 2/1

·       इदम् [idam] = this = इदम् (pron. n.) + adj. to विश्वम् 2/1

·       तपन्तम् [tapantam] = heating, energizing = तपत् (m.) + O.C. to त्वाम् 2/1

o   तप् (1P) to heat + शतृ (present participle)

 

 

I see you as one who has no beginning, middle or end, with limitless power and endless arms, and the moon and the sun for your eyes, and a mouth like the blazing fire, who heats/energises this world by his own light.

 

 

Sentence 1:

(अहम्) त्वाम् ^2/1 अनादिमध्यान्तम् ^2/1 अनन्तवीर्यम् ^2/1 अनन्तबाहुम् ^2/1 शशिसूर्यनेत्रम् ^2/1 दीप्तहुताशवक्त्रम् ^2/1 स्वतेजसा ^3/1 इदम् ^2/1 विश्वम् ^2/1 तपन्तम् ^2/1 पश्यामि ^I/1 ॥

I see (पश्यामि ^I/1) you (त्वाम् ^2/1) as one who has no beginning, middle or end (अनादिमध्यान्तम् ^2/1), with limitless power (अनन्तवीर्यम् ^2/1) and endless arms (अनन्तबाहुम् ^2/1), and the moon and the sun for your eyes (शशिसूर्यनेत्रम् ^2/1), and a mouth like the blazing fire (दीप्तहुताशवक्त्रम् ^2/1), who heats/energises (तपन्तम् ^2/1) this (इदम् ^2/1) world (विश्वम् ^2/1) by his own light (स्वतेजसा ^3/1).

 

 

किञ्च —

अनादिमध्यान्तम् आदिश्च मध्यं च अन्तश्च न विद्यते यस्य सः अयम् अनादिमध्यान्तः तं त्वां अनादिमध्यान्तम् , अनन्तवीर्यं न तव वीर्यस्य अन्तः अस्ति इति अनन्तवीर्यः तं त्वाम् अनन्तवीर्यम् , तथा अनन्तबाहुम् अनन्ताः बाहवः यस्य तव सः त्वम् , अनन्तबाहुः तं त्वाम् अनन्तबाहुम् , शशिसूर्यनेत्रं शशिशूर्यौ नेत्रे यस्य तव सः त्वं शशिसूर्यनेत्रः तं त्वां शशिसूर्यनेत्रं चन्द्रादित्यनयनम् , पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं दीप्तश्च असौ हुताशश्च वक्त्रं यस्य तव सः त्वं दीप्तहुताशवक्त्रः तं त्वां दीप्तहुताशवक्त्रम् , स्वतेजसा विश्वम् इदं समस्तं तपन्तम् ॥ १९ ॥