तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ १३.३ ॥
tatkṣetraṃ yacca yādṛk ca yadvikāri yataśca yat |
sa ca yo yatprabhāvaśca tatsamāsena me śṛṇu || 13.3 ||
तत् 1/1 क्षेत्रम् 1/1 यत् 1/1 च 0 यादृक् 1/1 च 0 यद्विकारि 1/1 यतः 0 च 0 यत् 1/1 ।
सः 1/1 च 0 यः 1/1 यत्प्रभावः 1/1 च 0 तत् 2/1 समासेन 3/1 मे 6/1 शृणु II/1 ॥ १३.३ ॥
· तत् [tat] = that = तद् (pron.) n. + कर्तरि to (भवति) 1/1
· क्षेत्रम् [kṣetram] = the field = क्षेत्र (n.) + कर्तरि to (भवति) 1/1
· यत् 1/1 [yat] = that which = यद् (pron.) n. + adj. to क्षेत्रम् 1/1
· च [ca] = and = अव्ययम्
· यादृक् [yādṛk] = of which nature = यादृश् n. + S.C. to तत् 1/1
o यद् + दृश् + क्विन् (3.2.60 त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ्च । ~ क्विन् धातोः प्रत्ययः परश्च)
· च [ca] = and = अव्ययम्
· यद्विकारि [yadvikāri] = of what modifications = + S.C. to तत् 1/1
o यः विकारः यद्विकारः (KT) ।
o यद्विकारः अस्य अस्ति इति तत् यद्विकारि ।
o यद्विकार + इनिँ (5.2.115 अत इनिठनौ । ~ तत् अस्य अस्मिन् इति)
· यतः [yataḥ] = from which = अव्ययम्
· च [ca] = and = अव्ययम्
· यत् 1/1 [yat] = that which = यद् (pron.) n. + adj. to क्षेत्रम् 1/1
· सः [saḥ] = that = तद् (pron.) m. + कर्तरि to (भवति) 1/1
· च [ca] = and = अव्ययम्
· यः [yaḥ] = that which = यद् (pron.) m. + adj. to (क्षेत्रज्ञः) 1/1
· यत्प्रभावः [yatprabhāvaḥ] = which are the glories = यत्प्रभाव m. + S.C. to सः 1/1
o ये प्रभावाः उपाधिकृताः शक्तयः यस्य सः यत्प्रभावः (116B) ।
· च [ca] = and = अव्ययम्
· तत् [tat] = that = तद् (pron.) n. + कर्मणि to शृणु 2/1
· समासेन [samāsena] = briefly = समास (m.) + क्रियाविशेषणे 3/1
· मे [me] = my = अस्मद् (pron.) m. + सम्बन्धे to (वाक्यतः) 6/1
· शृणु [śṛṇu] = listen = श्रु (1P) to listen + लोट्/कर्तरि/II/1
And what is that kṣetra, of what nature, of what modifications, from what has it come and who is the kṣetrajña and what is (his) glory — (for) that in brief, listen to me.
Sentence 1:
And (च 0) what is that (यत् 1/1तत् 1/1) kṣetra (क्षेत्रम् 1/1), of what nature (यादृक् 1/1 च 0), of what modifications (यद्विकारि 1/1), from what has it come (यत् 1/1यतः 0 च 0)
Sentence 2:
And (च 0) who is the (यः 1/1 सः 1/1) (kṣetrajña) and what is (his) glory (यत्प्रभावः 1/1 च 0)
Sentence 3:
— (for) that (तत् 2/1) in brief (समासेन 3/1), listen (शृणु II/1) to me (मे 6/1).
[अन्वयः]
यत् क्षेत्रं तत् 1) यादृक् च, 2) यद्विकारि, च 3) यतः यत् (2) कार्यम् उत्पद्यते) च,
यः (क्षेत्रज्ञः) च सः 1) यत्प्रभावः,
तत् समसेन मे शृणु ।
’इदं शरीरम्’ इत्यादिश्लोकोपदिष्टस्य क्षेत्राध्यायार्थस्य सङ्ग्रहश्लोकः अयम् उपन्यस्यते ‘तत्क्षेत्रं यच्च’ इत्यादि, व्याचिख्यासितस्य हि अर्थस्य सङ्ग्रहोपन्यासः न्याय्यः इति —
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्च यत् ।
स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ ३ ॥
यत् निर्दिष्टम् ‘इदं शरीरम्’ इति तत् तच्छब्देन परामृशति । यच्च इदं निर्दिष्टं क्षेत्रं तत् यादृक् यादृशं स्वकीयैः धर्मैः । च-शब्दः समुच्चयार्थः । यद्विकारि यः विकारः यस्य तत् यद्विकारि, यतः यस्मात् च यत् , कार्यम् उत्पद्यते इति वाक्यशेषः । स च यः क्षेत्रज्ञः निर्दिष्टः सः यत्प्रभावः ये प्रभावाः उपाधिकृताः शक्तयः यस्य सः यत्प्रभावश्च । तत् क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः याथात्म्यं यथाविशेषितं समासेन सङ्क्षेपेण मे मम वाक्यतः शृणु, श्रुत्वा अवधारय इत्यर्थः ॥ ३ ॥
