9th Chapter 5th Sloka

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।

भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ९.५ ॥

 

na ca matsthāni bhūtāni paśya me yogamaiśvaram |

bhūtabhṛnna ca bhūtastho mamātmā bhūtabhāvanaḥ || 9.5 ||

 

न ⁰ च ⁰ मत्स्थानि ^1/3 भूतानि ^1/3 पश्य ^II/1 मे ^6/1 योगम् ^2/1 ऐश्वरम् ^2/1 ।

भूतभृत् ^1/1 न ⁰ च ⁰ भूतस्थः ^1/1 मम ^6/1 आत्मा ^1/1 भूतभावनः ^1/1 ॥ ९.५ ॥

 

 

·       न [na] = not = अव्ययम्

·       च [ca] = and = अव्ययम्

·       मत्स्थानि [matsthāni] = those who exist in me = मत्स्थ n. + S.C. to भूतानि 1/3

·       भूतानि [bhūtāni] = beings = भूत (n.) + कर्तरि to [भवन्ति] 1/3

·       पश्य [paśya] = Look = दृश् to see + लोट्/कर्तरि/II/1

·       मे [me] = my = अस्मद् m. + सम्बन्धे to योगम् 6/1

·       योगम् [yogam] = connection (to jagat) = योग (m.) + कर्मणि to पश्य 2/1

·       ऐश्वरम् [aiśvaram] = overlordship = ऐश्वर (n.) + कर्मणि to पश्य 2/1

·       भूतभृत् [bhūtabhṛt] = sustainer of the beings = भूतभृत् m. + S.C. to आत्मा 1/1

·       न [na] = not = अव्ययम्

·       च [ca] = and = अव्ययम्

·       भूतस्थः [bhūtasthaḥ] = residing in the beings = भूतस्थ m. + S.C. to आत्मा 1/1

o   भूतेषु तिष्ठति । भूत + सुप् + स्था + क

·       मम [mama] = my = अस्मद् m. + सम्बन्धे to आत्मा 6/1

·       आत्मा [ātmā] = self = आत्मन् (m.) + कर्तरि to [भवति] 1/1

·       भूतभावनः [bhūtabhāvanaḥ] = creator of the beings = भूतभावन + S.C. to आत्मा 1/1

o   भूतानि भावयति । भूत + आम् + (भू + णिच्) + ल्यु (कर्तरि)

 

And the beings do not exist in me; look at this aiśvara, connection of mine to the jagat. My Self is the creator of the beings, the sustainer of the beings and yet is not residing in the beings.

 

Sentence 1:

न ⁰ च ⁰ भूतानि ^1/3 मत्स्थानि ^1/3 ।

And (च ⁰) the beings (भूतानि ^1/3)  do not (न ⁰)  exist in me (मत्स्थानि ^1/3).

 

Sentence 2:

मे ^6/1 योगम् ^2/1 ऐश्वरम् ^2/1 पश्य ^II/1 ।

Look (पश्य ^II/1) at my (मे ^6/1) aiśvara (ऐश्वरम् ^2/1), connection (योगम् ^2/1) to the jagat.

 

Sentence 3:

मम ^6/1 आत्मा ^1/1 भूतभावनः ^1/1 भूतभृत् ^1/1 न ⁰ च ⁰ भूतस्थः ^1/1 ॥

My (मम ^6/1) Self (आत्मा ^1/1) is the creator of the beings (भूतभावनः ^1/1), the sustainer of the beings (भूतभृत् ^1/1) and (च ⁰) yet is not (न ⁰) residing in the beings (भूतस्थः ^1/1).

 

 

अत एव असंसर्गित्वात् मम —

न च मत्स्थानि भूतानि ब्रह्मादीनि । पश्य मे योगं युक्तिं घटनं मे मम ऐश्वरम् ईश्वरस्य इमम् ऐश्वरम् , योगम् आत्मनो याथात्म्यमित्यर्थः । तथा च श्रुतिः असंसर्गित्वात् असङ्गतां दर्शयति — ‘ असङ्गो न हि सज्जते’ (बृ. उ. ३ । ९ । २६) इति । इदं च आश्चर्यम् अन्यत् पश्य — भूतभृत् असङ्गोऽपि सन् भूतानि बिभर्ति ; न च भूतस्थः, यथोक्तेन न्यायेन दर्शितत्वात् भूतस्थत्वानुपपत्तेः । कथं पुनरुच्यते ‘असौ मम आत्मा’ इति ? विभज्य देहादिसङ्घातं तस्मिन् अहङ्कारम् अध्यारोप्य लोकबुद्धिम् अनुसरन् व्यपदिशति ‘मम आत्मा’ इति, न पुनः आत्मनः आत्मा अन्यः इति लोकवत् अजानन् । तथा भूतभावनः भूतानि भावयति उत्पादयति वर्धयतीति वा भूतभावनः ॥ ५ ॥

 

 

 

9th Chapter 4th Sloka

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।

मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ ९.४ ॥

 

mayā tatamidaṃ sarvaṃ jagadavyaktamūrtinā |

matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ || 9.4 ||

 

मया ^3/1 ततम् ^1/1 इदम् ^1/1 सर्वम् ^1/1 जगत् ^1/1 अव्यक्तमूर्तिना ^3/1 ।

मत्स्थानि ^1/3 सर्वभूतानि ^1/3 न ⁰ च ⁰ अहम् ^1/1 तेषु ^7/3 अवस्थितः ^1/1 ॥ ९.४ ॥

 

·       मया [mayā] = by me = अस्मद् m. + कर्तरि to ततम् 3/1

·       ततम् [tatam] = is pervaded = तत n. + S.C. to जगत् 1/1

o   तत = तन् विस्तारे to spread + क्त, अनुनासिकलोप by 6.4.37 अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक लोपो झलि क्ङिति ।

·       इदम् [idam] = this = इदम् n. + adj. to जगत् 1/1

·       सर्वम् [sarvam] = entire = सर्व n. + adj. to जगत् 1/1

·       जगत् [jagat] = world = जगत् (n.) + कर्तरि to [भवति] 1/1

·       अव्यक्तमूर्तिना [avyaktamūrtinā] = by the one whose form cannot be objectified = अव्यक्तमूर्ति m. + adj. to मया 3/1

·       मत्स्थानि [matsthāni] = those who have their being in me = मत्स्थ n. + S.C. to सर्वभूतानि 1/3

·       सर्वभूतानि [sarvabhūtāni] = all beings = सर्वभूत (n.) + कर्तरि to [भवन्ति] 1/3

·       न [na] = not = अव्ययम्

·       च [ca] = and = अव्ययम्

·       अहम् [aham] = I = अस्मद् m. + कर्तरि to [भवामि] 1/1

·       तेषु [teṣu] = in them (सर्वभूतेषु) = तद् n. + अधिकरणे to अवस्थितः 7/3

·       अवस्थितः [avasthitaḥ] = based = अवस्थित m. + S.C. to अहम् 1/1

 

 

This entire world is pervaded by me whose form cannot be objectified. All beings have their being in me and I am not based in them.

 

Sentence 1:

मया ^3/1 अव्यक्तमूर्तिना ^3/1 इदम् ^1/1 सर्वम् ^1/1 जगत् ^1/1 ततम् ^1/1 ।

This (इदम् ^1/1) entire (सर्वम् ^1/1) world (जगत् ^1/1) is pervaded (ततम् ^1/1) by me (मया ^3/1) whose form cannot be objectified (अव्यक्तमूर्तिना ^3/1).

 

Sentence 2:

सर्वभूतानि ^1/3 मत्स्थानि ^1/3 अहम् ^1/1 च ⁰ तेषु ^7/3 न ⁰ अवस्थितः ^1/1 ॥ ९.४ ॥

All beings (सर्वभूतानि ^1/3) have their being in me (मत्स्थानि ^1/3) and (च ⁰) I (अहम् ^1/1) am not (न ⁰) based (अवस्थितः ^1/1) in them (तेषु ^7/3).

 

 

स्तुत्या अर्जुनमभिमुखीकृत्य आह —

मया मम यः परो भावः तेन ततं व्याप्तं सर्वम् इदं जगत् अव्यक्तमूर्तिना न व्यक्ता मूर्तिः स्वरूपं यस्य मम सोऽहमव्यक्तमूर्तिः तेन मया अव्यक्तमूर्तिना, करणागोचरस्वरूपेण इत्यर्थः । तस्मिन् मयि अव्यक्तमूर्तौ स्थितानि मत्स्थानि, सर्वभूतानि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि । न हि निरात्मकं किञ्चित् भूतं व्यवहाराय अवकल्पते । अतः मत्स्थानि मया आत्मना आत्मवत्त्वेन स्थितानि, अतः मयि स्थितानि इति उच्यन्ते । तेषां भूतानाम् अहमेव आत्मा इत्यतः तेषु स्थितः इति मूढबुद्धीनां अवभासते ; अतः ब्रवीमि — न च अहं तेषु भूतेषु अवस्थितः, मूर्तवत् संश्लेषाभावेन आकाशस्यापि अन्तरतमो हि अहम् । न हि असंसर्गि वस्तु क्वचित् आधेयभावेन अवस्थितं भवति ॥ ४ ॥