श्रीभगवान् उवाच ।
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥३.३७॥
śrībhagavān uvāca |
kāma eṣa krodha eṣa rajoguṇasamudbhavaḥ |
mahāśano mahāpāpmā viddhyenamiha vairiṇam ||3.37||
श्रीभगवान् 1/1 उवाच III/1 ।
कामः 1/1 एषः 1/1 क्रोधः 1/1 एषः 1/1 रजोगुणसमुद्भवः 1/1 ।
महाशनः 1/1 महापाप्मा 1/1 विद्धि II/1 एनम् 2/1 इह 0 वैरिणम् 2/1 ॥३.३७॥
·
श्रीभगवान् [śrībhagavān] = Bhagavān = भगवत् (m.) + कर्तरि to उवाच 1/1
o
श्रिया सहित
भगवान् श्रीभगवान् ।
o
भगः अस्य
अस्ति इति भगवान् ।
·
उवाच [uvāca] = said = वच् (2P) to say + लिट्/कर्तरि/III/1
·
कामः [kāmaḥ] =
desire = काम (m.) + 1/1
·
एषः [eṣaḥ] =
this = एतद् (pron. m.) + 1/1
·
क्रोधः [krodhaḥ]
= anger = क्रोध
(m.) + 1/1
·
एषः [eṣaḥ] =
this = एतद् (pron. m.) + 1/1
·
रजोगुणसमुद्भवः [rajoguṇasamudbhavaḥ] = rajas and its guṇa
are the cause for which = रजोगुणसमुद्भव (m.) + 1/1
o
रजः च तद्गुणः च रजोगुणः (KT)।
o
रजोगुणः समुद्भवः यस्य सः रजोगुणसमुद्भवः (116B)।
·
महाशनः [mahāśanaḥ]
= a glutton = महाशन
(m.) + adj. to काम 1/1
o
महत् आशनम् यस्य सः महाशनः (116B)
6.3.46 आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः ।
·
महापाप्मा [mahāpāpmā] = a great sinner = महापाप्मन् (m.) + 1/1
·
विद्धि [viddhi] = know = विद् (2P) to
know + लोट्/कर्तरि/II/1
·
एनम् [enam] =
this = एतद् (pron. m.) + कर्मणि to विद्धि 2/1
o
अन्वादेश of एतत् = काम and क्रोध
·
इह [iha] = here = अव्ययम्
·
वैरिणम् [vairiṇam]
= enemy = वैरिन्
(m.) + objective complement to एनम् 2/1
Śrī Bhagavān said:
This desire, this anger, born of the
guṇa rajas is a glutton and a great sinner. Know this to be the enemy here in
this world.
Sentence 1:
श्रीभगवान् 1/1 उवाच III/1 ।
Śrī Bhagavān (श्रीभगवान् 1/1) said (उवाच III/1).
Sentence 2:
एषः 1/1 कामः 1/1 एषः 1/1 क्रोधः 1/1 रजोगुणसमुद्भवः 1/1 महाशनः 1/1 महापाप्मा 1/1 ।
This (एषः 1/1) desire (कामः 1/1), this (एषः 1/1) anger (क्रोधः 1/1), born of the guṇa
rajas (रजोगुणसमुद्भवः 1/1) is a glutton (महाशनः 1/1) and a great sinner (महापाप्मा 1/1).
Sentence 3:
एनम् 2/1 इह 0 वैरिणम् 2/1 विद्धि II/1 ॥३.३७॥
Know (विद्धि II/1) this (एनम् 2/1) to be the enemy (वैरिणम् 2/1) here in this world (इह 0).
“शृणु II/1 त्वम् 1/1 तम् 2/1 वैरिणम् 2/1 सर्व-अनर्थ-करम्
2/1, यम् 2/1 त्वम् 1/1 पृच्छसि II/1” इति 0 भगवान् 1/1 उवाच III/1 --
“ऐश्वर्यस्य 6/1 समग्रस्य 6/1 धर्मस्य 6/1 यशसः 6/1 श्रियः 6/1। वैराग्यस्य 6/1 अथ 0 मोक्षस्य 6/1 षण्णाम् 6/3 भगः 1/1 इति 0 ईरणा 1/1 (उक्तिः)” (विष्णु-पु. 6।5।74) ऐश्वर्य-आदि-षट्कम् 1/1 यस्मिन् 7/1 वासुदेवे 7/1 नित्यम् 0
प्रतिबद्धत्वेन 3/1 सामस्त्येन 3/1 च 0 वर्तते III/1, “उत्पत्तिम्
2/1 प्रलयम् 2/1 च 0 एव 0 भूतानाम् 6/3
आगतिम् 2/1 गतिम् 2/1 । वेत्ति III/1 विद्याम् 2/1
अविद्याम् 2/1 च 0 सः 1/1 वाच्यः 1/1 भगवान् 1/1
इति 0” (विष्णु-पु. 6।5।78) उत्पत्त्यादि-विषयम् 1/1 च 0 विज्ञानम् 1/1 यस्य 6/1 सः 1/1 वासुदेवः 1/1 वाच्यः 1/1 भगवान् 1/1 इति 0॥
कामः 1/1 एषः 1/1 सर्व-लोक-शत्रुः 1/1 यन्निमित्ता 1/1 सर्वानर्थ-प्राप्तिः 1/1 प्राणिनाम् 6/3।
सः 1/1 एषः 1/1 कामः 1/1 प्रतिहतः 1/1 केनचित् 0 क्रोधत्वेन 3/1 परिणमते III/1।
अतः 0 क्रोधः 1/1 अपि 0 एषः 1/1 एव 0 रजोगुण-समुद्भवः 1/1 [रजः 1/1 च 0 तत् 1/1 गुणः 1/1 रजोगुणः (KT) 1/1 सः 1/1 समुद्भवः 1/1 यस्य 6/1 सः 1/1 कामः 1/1 रजोगुणसमुद्भवः
1/1], रजोगुणस्य 6/1 वा 0 समुद्भवः 1/1।
कामः 1/1 हि 0 उद्भूतः 1/1
रजः 2/1 प्रवर्तयन् 1/1 पुरुषम् 2/1 प्रवर्तयति III/1; “तृष्णया 0 हि 0 अहम् 1/1 कारितः 1/1” इति 0 दुःखिनाम् 6/3 रजःकार्ये 7/1 सेवादौ 7/1 प्रवृत्तानाम् 6/3 प्रलापः 1/1 श्रूयते III/1।
महाशनः 1/1 [महत् 1/1 अशनम् 1/1 अस्य 6/1
इति 0] महापाप्मा 1/1 कामेन 3/1 हि 0 प्रेरितः
1/1 जन्तुः 1/1 पापम् 2/1 करोति III/1; अतः 0 एव 0 महापाप्मा 1/1 ।
अतः 0 विद्धि II/1 एनम् 2/1 कामम् 2/1 इह 0 संसारे 7/1 वैरिणम् 2/1॥
