3rd Chapter 34th Sloka

इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।

तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥३.३४॥

indriyasyendriyasyārthe rāgadveṣau vyavasthitau |

tayorna vaśamāgacchettau hyasya paripanthinau ||3.34||

इन्द्रियस्य ^6/1 इन्द्रियस्य ^6/1 अर्थे ^7/1 रागद्वेषौ ^1/2 व्यवस्थितौ ^1/2 ।

तयोः ^6/2 न ⁰ वशम् ^2/1 आगच्छेत् ^III/1 तौ ^1/2 हि ⁰ अस्य ^6/1 परिपन्थिनौ ^1/2 ॥३.३४॥

·         इन्द्रियस्य [indriyasya] = of sense organ = इन्द्रिय (n.) + 6/1

·         इन्द्रियस्य [indriyasya] = of sense organ = इन्द्रिय (n.) + 6/1

·         अर्थे [arthe] = with reference to the object = अर्थ (m.) + अधिकरणे 7/1

·         रागद्वेषौ [rāgadveṣau] = attachment and aversion = रागद्वेष (m.) + Subject 1/2

·         व्यवस्थितौ [vyavasthitau] = are there = व्यवस्थित (m.) + Subjective complement 1/2

·         तयोः [tayoḥ] = of these two (राग and द्वेष) = तद् (pron. m.) + 6/2

·         वशम् [vaśam] = hold = वश (m.) + कर्मणि to आगच्छेत् + कर्मणि to आगच्छेत् 2/1

·         न [na] = not = अव्ययम्

·         आगच्छेत् [āgacchet] = should come uncer = आ गम् to come under + विधिलिङ्/कर्तरि/III/1

·         तौ [tau] = they (राग and द्वेष) = तद् (pron. m.) + 1/2

·         हि [hi] = because = अव्ययम्

·         अस्य [asya] = one’s = इदम् (pron. m.) + 6/1

·         परिपन्थिनौ [paripanthinau] = enemies = परिपन्थिन् (m.) + ½

o   परि + पन्थ् (1P) to go + णिनि = परिपन्थिन्

There is attachment and aversion with reference to every sense object. May one not come under the spell of these two because they are one’s enemies.

Sentence 1:

इन्द्रियस्य ^6/1 इन्द्रियस्य ^6/1 अर्थे ^7/1 रागद्वेषौ ^1/2 व्यवस्थितौ ^1/2 ।

There is (व्यवस्थितौ ^1/2) attachment and aversion (रागद्वेषौ ^1/2) with reference to object (अर्थे ^7/1) of every sense (इन्द्रियस्य ^6/1 इन्द्रियस्य ^6/1).

Sentence 2:

तयोः ^6/2 न ⁰ वशम् ^2/1 आगच्छेत् ^III/1 तौ ^1/2 हि ⁰ अस्य ^6/1 परिपन्थिनौ ^1/2 ॥३.३४॥

May one not (न ⁰) come under (आगच्छेत् ^III/1) the spell (वशम् ^2/1) of these two (तयोः ^6/2) because (हि ⁰) they (तौ ^1/2) are one’s (अस्य ^6/1) enemies (परिपन्थिनौ ^1/2).

यदि ⁰ सर्वः ^1/1 जन्तुः ^1/1 आत्मनः ^6/1 प्रकृति-सदृशम् ^2/1 एव ⁰ चेष्टते ^III/1, न ⁰ च ⁰ प्रकृति-शून्यः ^1/1 कश्चित् ^{0 (1/1)} अस्ति ^III/1, ततः ⁰ पुरुषकारस्य ^6/1 विषय-उनुपपत्तेः ^5/1 शास्त्र-आनर्थक्य-प्राप्तौ ^7/1 इदम् ^1/1 उच्यते ^III/1 --

इन्द्रियस्य ^6/1 इन्द्रियस्य ^6/1 अर्थे ^7/1 रागद्वेषौ ^1/2 व्यवस्थितौ ^1/2 ।

तयोः ^6/2 न ⁰ वशम् ^2/1 आगच्छेत् ^III/1 तौ ^1/2 हि ⁰ अस्य ^6/1 परिपन्थिनौ ^1/2 ॥३.३४॥

इन्द्रियस्य ^6/1 इन्द्रियस्य ^6/1 अर्थे ^7/1 सर्वेन्द्रियाणाम् ^6/3 अर्थे ^7/1 शब्दादिविषये ^7/1 इष्टे ^7/1 रागः ^1/1 अनिष्टे ^7/1 द्वेषः ^1/1 इति ⁰ एवम् ⁰ प्रति-इन्द्रिय-अर्थम् ⁰ रागद्वेषौ ^1/2 अवश्यंभाविनौ ^1/2 तत्र ⁰ अयम् ^1/1 पुरुषकारस्य ^6/1 शास्त्रार्थस्य ^6/1 च ⁰ विषयः ^1/1 उच्यते ^III/1।

शास्त्रार्थे ^7/1 प्रवृत्तः ^1/1 पूर्वम् ⁰ एव ⁰ रागद्वेषयोः ^6/2 वशम् ^2/1 न ⁰ आगच्छेत् ^III/1।

या ^1/1 हि ⁰ पुरुषस्य ^6/1 प्रकृतिः ^1/1 सा ^1/1 रागद्वेष-पुरःसरा ^1/1 एव ⁰ स्वकार्ये ^7/1 पुरुषम् ^2/1 प्रवर्तयति ^III/1।

तदा ⁰ स्वधर्म-परित्यागः ^1/1 परधर्म-अनुष्ठानम् ^1/1 च ⁰ भवति ^III/1।

यदा ⁰ पुनः ⁰ (पुरुषः ^1/1)  राग-द्वेषौ ^2/2 तत्प्रतिपक्षेण ^3/1 नियमयति ^III/1 तदा ⁰ शास्त्र-दृष्टिः ^1/1 एव ⁰ पुरुषः ^1/1 भवति ^III/1, न ⁰ प्रकृतिवशः ^1/1।

तस्मात् ^5/1 तयोः ^6/2 रागद्वेषयोः ^6/2 वशम् ^2/1 न ⁰ आगच्छेत् ^III/1, यतः ⁰ तौ ^1/2 हि ⁰ अस्य ^6/1 पुरुषस्य ^6/1 परिपन्थिनौ ^1/2 श्रेयोमार्गस्य ^6/1 विघ्न-कर्तारौ ^1/2 तस्करौ ^1/2 इव ⁰ पथि ^7/1 इत्यर्थः ^1/1॥