18th Chapter 15th Sloka

शरीरवाङ्मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः ।

न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १८.१५ ॥

 

śarīravāṅmanobhiryatkarma prārabhate naraḥ |

nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ || 18.15 ||

 

शरीर-वाङ्-मनोभिः ^3/3 यत् ^2/1 कर्म ^2/1 प्रारभते ^III/1 नरः ^1/1 ।

न्याय्यम् ^2/1 वा ⁰ विपरीतम् ^2/1 वा ⁰ पञ्च ^1/3 एते ^1/3 तस्य ^6/1 हेतवः ^1/3॥ १८.१५ ॥

 

 

·       शरीर-वाङ्-मनोभिः [śarīra-vāṅ-manobhiḥ] = with body, speech, and mind = शरीरवाङ्मनस् (n.) + करणे to प्रारभते 3/3

·       यत् [yat] = that which = यद् (pron.) + adj. to कर्म 2/1

·       कर्म [karma] = action = कर्मन् (n.) + कर्मणि to प्रारभते 2/1

·       प्रारभते [prārabhate] = undertakes = प्र + आङ् + रभ् (1A) to begin, undertake + लट्/कर्तरि/III/1

·       नरः [naraḥ] = man = नर (m.) + कर्तरि to प्रारभते 1/1

·       न्याय्यम् [nyāyyam] = proper = न्याय्य (n.) + adj. to कर्म 2/1

·       वा [vā] = or = अव्ययम्

·       विपरीतम् [viparītam] = opposite, improper = विपरीत (n.) + adj. to कर्म 2/1

·       वा [vā] = or = अव्ययम्

·       पञ्च [pañca] = five = पञ्चन् (m.) + adj. to एते 1/3

·       एते [ete] = these = एतद् (pron.) + कर्तरि to (भवन्ति) 1/3

·       तस्य [tasya] = of that (action) = तद् (pron.) + सम्बन्धे to हेतवः 6/1

·       हेतवः [hetavaḥ] = causes = हेतु (m.) + S.C. to एते 1/3

 

 

That karma, whether proper or the opposite (improper), which a man undertakes with body, speech or mind, has these five causes.

 

 

Sentence 1:

नरः ^1/1 न्याय्यम् ^2/1 वा ⁰ विपरीतम् ^2/1 वा ⁰ यत् ^2/1 कर्म ^2/1 शरीर-वाङ्-मनोभिः ^3/3 प्रारभते ^III/1, तस्य ^6/1 एते ^1/3 पञ्च ^1/3 हेतवः ^1/3॥

That karma (कर्म ^2/1), whether proper (न्याय्यम् ^2/1 वा ⁰) or the opposite (विपरीतम् ^2/1 वा ⁰) (improper), which (यत् ^2/1) a man (नरः ^1/1) undertakes (प्रारभते ^III/1) with body, speech or mind (शरीर-वाङ्-मनोभिः ^3/3), has (तस्य ^6/1) these (एते ^1/3) five (पञ्च ^1/3) causes (हेतवः ^1/3).

 

 

शरीरवाङ्मनोभिः यत् कर्म त्रिभिः एतैः प्रारभते निर्वर्तयति नरः, न्याय्यं वा धर्म्यं शास्त्रीयम् , विपरीतं वा अशास्त्रीयम् अधर्म्यं यच्चापि निमिषितचेष्टितादि जीवनहेतुः तदपि पूर्वकृतधर्माधर्मयोरेव कार्यमिति न्याय्यविपरीतयोरेव ग्रहणेन गृहीतम् , पञ्च एते यथोक्ताः तस्य सर्वस्यैव कर्मणो हेतवः कारणानि ॥

ननु एतानि अधिष्ठानादीनि सर्वकर्मणां निर्वर्तकानि । कथम् उच्यते ‘शरीरवाङ्मनोभिः यत् कर्म प्रारभते’ इति ?

नैष दोषः ; विधिप्रतिषेधलक्षणं सर्वं कर्म शरीरादित्रयप्रधानम् ; तदङ्गतया दर्शनश्रवणादि च जीवनलक्षणं त्रिधैव राशीकृतम् उच्यते शरीरादिभिः आरभ्यते इति ।

फलकालेऽपि तत्प्रधानैः साधनैः भुज्यते इति पञ्चानामेव हेतुत्वं न विरुध्यते इति ॥ १५ ॥

 

 

 

18th Chapter 14th Sloka

अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् ।

विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १८.१४ ॥

 

adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham |

vividhāśca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam || 18.14 ||

 

अधिष्ठानम् ^1/1 तथा ⁰ कर्ता ^1/1 करणम् ^1/1 च ⁰ पृथग्विधम् ^1/1 ।

विविधाः ^1/3 च ⁰ पृथक् ⁰ चेष्टाः ^1/3 दैवम् ^1/1 च ⁰ एव ⁰ अत्र ⁰ पञ्चमम् ^1/1॥ १८.१४ ॥

 

 

·       अधिष्ठानम् [adhiṣṭhānam] = physical body (seat of action) = अधिष्ठान (n.) + प्रातिपदिकार्थे 1/1

·       तथा [tathā] = and also = अव्ययम्

·       कर्ता [kartā] = the agent = कर्तृ (m.) + प्रातिपदिकार्थे 1/1

·       करणम् [karaṇam] = the means (organs, instruments) = करण (n.) + प्रातिपदिकार्थे 1/1

·       च [ca] = and = अव्ययम्

·       पृथग्विधम् [pṛthagvidham] = manifold, of different kinds = पृथग्विध (n.) + adj. to करणम् 1/1

·       विविधाः [vividhāḥ] = diverse = विविध (m.) + adj. to चेष्टाः 1/3

·       च [ca] = and = अव्ययम्

·       पृथक् [pṛthak] = separately, distinctly = अव्ययम्

·       चेष्टाः [ceṣṭāḥ] = activities (movements, functions of prāṇas) = चेष्टा (f.) + प्रातिपदिकार्थे 1/3

·       दैवम् [daivam] = the divine factor / presiding deity = दैव (n.) + प्रातिपदिकार्थे 1/1

·       च [ca] = and = अव्ययम्

·       एव [eva] = indeed = अव्ययम्

·       अत्र [atra] = here = अव्ययम्

·       पञ्चमम् [pañcamam] = the fifth = पञ्चम (n.) + adj. to दैवम् 1/1

 

 

(They are) the physical body, the agent, the manifold means (of action), the distinct and diverse activities (of the prāṇas), and indeed, daiva (the presiding deities) is the fifth here.

 

 

Sentence 1:

अधिष्ठानम् ^1/1 तथा ⁰ कर्ता ^1/1 पृथग्विधम् ^1/1 करणम् ^1/1 च ⁰ विविधाः ^1/3 पृथक् ⁰ चेष्टाः ^1/3 च ⁰ दैवम् ^1/1 च ⁰ एव ⁰ अत्र ⁰ पञ्चमम् ^1/1॥

 (They are) the physical body (अधिष्ठानम् ^1/1), the agent (कर्ता ^1/1), the manifold (पृथग्विधम् ^1/1) means (करणम् ^1/1) (of action), the distinct (पृथक् ⁰) and (च ⁰) diverse (विविधाः ^1/3) activities (चेष्टाः ^1/3) (of the prāṇas), and (च ⁰) indeed (एव ⁰), daiva (दैवम् ^1/1) (the presiding deities) is the fifth (पञ्चमम् ^1/1) here (अत्र ⁰).

 

 

कानि तानीति, उच्यते —

अधिष्ठानम् ^1/1 इच्छाद्वेषसुखदुःखज्ञानादीनाम् अभिव्यक्तेराश्रयः अधिष्ठानं शरीरम् , तथा ⁰ कर्ता ^1/1 उपाधिलक्षणः भोक्ता, करणम् ^1/1 च ⁰ श्रोत्रादि शब्दाद्युपलब्धये पृथग्विधम् ^1/1 नानाप्रकारं तत् द्वादशसङ्ख्यं विविधाः ^1/3 च ⁰ पृथक् ⁰ चेष्टाः ^1/3 वायवीयाः प्राणापानाद्याः दैवम् ^1/1 च ⁰ एव ⁰ दैवमेव च अत्र ⁰ एतेषु चतुर्षु पञ्चमम् ^1/1 पञ्चानां पूरणम् आदित्यादि चक्षुराद्यनुग्राहकम् ॥ १८.१४॥

 

 

18th Chapter 13th Sloka

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।

साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १८.१३ ॥

 

pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me |

sāṅkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām || 18.13 ||

 

पञ्च ^2/3 एतानि ^2/3 महाबाहो ^S/1 कारणानि ^2/3 निबोध ^II/1 मे ^6/1 ।

साङ्ख्ये ^7/1 कृतान्ते ^7/1 प्रोक्तानि ^2/3 सिद्धये ^4/1 सर्वकर्मणाम् ^6/3 ॥ १८.१३ ॥

 

 

·       पञ्च [pañca] = five = पञ्चन् (n..) = adj. to कारणानि 2/3

·       एतानि [etāni] = these = एतद् (pron.) = adj. to कारणानि 2/3

·       महाबाहो [mahābāho] = O mighty-armed! = महाबाहु (m.) + सम्बोधने 1/1

·       कारणानि [kāraṇāni] = causes = कारण (n.) + कर्मणि to निबोध 2/3

·       निबोध [nibodha] = understand = नि + बुध (1P) to know + लोट्/कर्तरि/II/1

·       मे [me] = from Me = अस्मद् (pron.) + सम्बन्धे to (वचनात्) 6/1

·       साङ्ख्ये [sāṅkhye] = in the Vedānta śāstra = सांख्य (n.) + अधिकरणे to प्रोक्तानि 7/1

·       कृतान्ते [kṛtānte] = the point of culmination of all karma = कृतान्त (n.) + adj. to साङ्ख्ये 7/1

·       प्रोक्तानि [proktāni] = are told = प्रोक्त (n.) O.C. to कारणानि 2/3

·       सिद्धये [siddhaye] = for the accomplishment = सिद्धि (f.) + तादर्थ्ये to प्रोक्तानि 4/1

·       सर्वकर्मणाम् [sarvakarmaṇām] = of all karmas = सर्वकर्मन् (n.) + सम्बन्धे to सिद्धये 6/3

 

 

Understand from Me, Arjuna, the mighty armed! these five causes for the accomplishment of all karmas are told in the śāstra at the end of the Veda (that is, Vedanta) which is the point of culmination of all karma.

 

Sentence 1:

कृतान्ते ^7/1 साङ्ख्ये ^7/1 प्रोक्तानि ^2/3 सर्वकर्मणाम् ^6/3 सिद्धये ^4/1 एतानि ^2/3 पञ्च ^2/3 कारणानि ^2/3 मे ^6/1 निबोध ^II/1 महाबाहो ^S/1॥

Understand (निबोध ^II/1) from Me (मे ^6/1), Arjuna, the mighty armed (महाबाहो ^S/1)! These (एतानि ^2/3) five (पञ्च ^2/3) causes (कारणानि ^2/3) for the accomplishment (सिद्धये ^4/1) of all karmas (सर्वकर्मणाम् ^6/3) are told (प्रोक्तानि ^2/3) in the śāstra at the end of the Veda (साङ्ख्ये ^7/1) (that is, Vedānta) which is the point of culmination of all karma (कृतान्ते ^7/1).

 

 

 

अतः परमार्थदर्शिनः एव अशेषकर्मसंन्यासित्वं सम्भवति, अविद्याध्यारोपितत्वात् आत्मनि क्रियाकारकफलानाम् ; न तु अज्ञस्य अधिष्ठानादीनि क्रियाकर्तृकारकाणि आत्मत्वेनैव पश्यतः अशेषकर्मसंन्यासः सम्भवति तदेतत् उत्तरैः श्लोकैः दर्शयति —

 

पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे ।

साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥

पञ्च एतानि वक्ष्यमाणानि हे महाबाहो, कारणानि निर्वर्तकानि ।

निबोध मे मम इति उत्तरत्र चेतःसमाधानार्थम् , वस्तुवैषम्यप्रदर्शनार्थं च ।

तानि च कारणानि ज्ञातव्यतया स्तौति — साङ्ख्ये ज्ञातव्याः पदार्थाः सङ्ख्यायन्ते यस्मिन् शास्त्रे तत् साङ्ख्यं वेदान्तः । कृतान्ते इति तस्यैव विशेषणम् । कृतम् इति कर्म उच्यते, तस्य अन्तः परिसमाप्तिः यत्र सः कृतान्तः, कर्मान्तः इत्येतत् । ‘यावानर्थ उदपाने’ (भ. गी. २ । ४६) ‘सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते’ (भ. गी. ४ । ३३) इति आत्मज्ञाने सञ्जाते सर्वकर्मणां निवृत्तिं दर्शयति ।

अतः तस्मिन् आत्मज्ञानार्थे साङ्ख्ये कृतान्ते वेदान्ते प्रोक्तानि कथितानि सिद्धये निष्पत्त्यर्थं सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥