18th Chapter 12th Sloka

अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम् ।

भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ १८.१२ ॥

 

aniṣṭamiṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam |

bhavatyatyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kvacit || 18.12 ||

 

अनिष्टम् ^1/1 इष्टम् ^1/1 मिश्रम् ^1/1 च ⁰ कर्मणः ^6/1 त्रिविधम् ^1/1 फलम् ^1/1 ।

भवति ^III/1 अत्यागिनाम् ^6/3 प्रेत्य ⁰ न ⁰ तु ⁰ संन्यासिनाम् ^6/3 क्वचित् ⁰॥ १८.१२ ॥

 

 

·       अनिष्टम् [aniṣṭam] = undesirable = अनिष्ट (n.) + कर्तरि to भवति 1/1

·       इष्टम् [iṣṭam] = desirable = इष्ट (n.) + कर्तरि to भवति 1/1

·       मिश्रम् [miśram] = mixed = मिश्र (n.) + कर्तरि to भवति 1/1

·       च [ca] = and = अव्ययम्

·       कर्मणः [karmaṇaḥ] = of action = कर्मन् (n.) + सम्बन्धे to फलम् 6/1

·       त्रिविधम् [trividham] = three-fold = त्रिविध (n.) + adj. to फलम् 1/1

·       फलम् [phalam] = result = फल (n.) + S.C. to अनिष्टम्, इष्टम्, and मिश्रम् 1/1

·       भवति [bhavati] = exists, occurs = भू (1P) to be + लट्/कर्तरि/III/1

·       अत्यागिनाम् [atyāginām] = of the non-renunciates = अत्यागिन् (m.) + सम्बन्धे to कर्मणः 6/3

·       प्रेत्य [pretya] = after death = अव्ययम्

o   प्र + इण् to go (beyond life) + ल्यप्

·       न [na] = not = अव्ययम्

·       तु [tu] = but = अव्ययम्

·       संन्यासिनाम् [saṃnyāsinām] = of the renunciates = संन्यासिन् (m.) + सम्बन्धे to (कर्मणः फलम्) 6/3

·       क्वचित् [kvacit] = ever/at any time = अव्ययम्

 

 

The three-fold result of action— undesirable, desirable, and a mixture— exists after death for the non-renunciates, but never for the renunciates.

 

 

Sentence 1:

कर्मणः ^6/1 फलम् ^1/1 त्रिविधम् ^1/1 – अनिष्टम् ^1/1 इष्टम् ^1/1 मिश्रम् ^1/1 च ⁰ – अत्यागिनाम् ^6/3 प्रेत्य ⁰ भवति ^III/1, संन्यासिनाम् ^6/3 तु ⁰ न ⁰ क्वचित् ⁰॥

The three-fold (त्रिविधम् ^1/1) result (फलम् ^1/1) of action (कर्मणः ^6/1) — undesirable (अनिष्टम् ^1/1), desirable (इष्टम् ^1/1), and (च ⁰) a mixture (मिश्रम् ^1/1) — exists (भवति ^III/1) after death (प्रेत्य ⁰) for the non-renunciates (अत्यागिनाम् ^6/3), but (तु ⁰) never (न ⁰ क्वचित् ⁰) for the renunciates (संन्यासिनाम् ^6/3).

 

 

किं पुनः तत् प्रयोजनम् , यत् सर्वकर्मसंन्यासात् स्यादिति, उच्यते —

अनिष्टं नरकतिर्यगादिलक्षणम् , इष्टं देवादिलक्षणम् , मिश्रम् इष्टानिष्टसंयुक्तं मनुष्यलक्षणं च, तत्र त्रिविधं त्रिप्रकारं कर्मणः धर्माधर्मलक्षणस्य फलं बाह्यानेककारकव्यापारनिष्पन्नं सत् अविद्याकृतम् इन्द्रजालमायोपमं महामोहकरं प्रत्यगात्मोपसर्पि इव — फल्गुतया लयम् अदर्शनं गच्छतीति फलनिर्वचनम् — तत् एतत् एवंलक्षणं फलं भवति अत्यागिनाम् अज्ञानां कर्मिणां अपरमार्थसंन्यासिनां प्रेत्य शरीरपातात् ऊर्ध्वम् ।

न तु संन्यासिनां परमार्थसंन्यासिनां परमहंसपरिव्राजकानां केवलज्ञाननिष्ठानां क्वचित् ।

न हि केवलसम्यग्दर्शननिष्ठा अविद्यादिसंसारबीजं न उन्मूलयति कदाचित् इत्यर्थः ॥ १२ ॥

 

 

18th Chapter 11th Sloka

न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।

यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ १८.११ ॥

 

na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇyaśeṣataḥ |

yastu karmaphalatyāgī sa tyāgītyabhidhīyate || 18.11 ||

 

न ⁰ हि ⁰ देहभृता ^3/1 शक्यम् ^1/1 त्यक्तुम् ⁰ कर्माणि ^2/3 अशेषतः ⁰ ।

यः ^1/1 तु ⁰ कर्मफलत्यागी ^1/1 सः ^1/1 त्यागी ^1/1 इति ⁰ अभिधीयते ^III/1॥  १८.११ ॥

 

 

·       न [na] = not = अव्ययम्

·       हि [hi] = indeed = अव्ययम्

·       देहभृता [dehabhṛtā] = by the one who sustains a body = देहभृत् (m.) + कर्तरि to शक्यम् 3/1

o   देहं बिभर्ति इति देहभृत् ।

o   देह + भृ + क्विप्

·       शक्यम् [śakyam] = that which is possible = शक्य (n.) + कर्तरि to (भवति) 1/1

·       त्यक्तुम् [tyaktum] = to give up = अव्ययम्

o   त्यज् (1P) to abandon + तुमुन्

·       कर्माणि [karmāṇi] = actions = कर्मन् (n.) + कर्मणि to त्यक्तुम् 2/3

·       अशेषतः [aśeṣataḥ] = completely = अव्ययम्

·       यः [yaḥ] = the one who = यद् (pron.) + कर्तरि to (भवति) 1/1

·       तु [tu] = but = अव्ययम्

·       कर्मफलत्यागी [karmaphalatyāgī] = renunciate of the results of action = कर्मफलत्यागिन् (m.) + S.C. to यः 1/1

·       सः [saḥ] = he = तद् (pron.) + कर्तरि to अभिधीयते 1/1

·       त्यागी [tyāgī] = the tyāgin = त्यागिन् (m.) + S.C. to सः 1/1

·       इति [iti] = thus = अव्ययम्

·       अभिधीयते [abhidhīyate] = is called = अभि + धा (3A) to call, name + लट्/कर्मणि/III/1

 

 

Indeed actions cannot be given up completely by the one who sustains a body; but the one who is a renunciate of the results of action is called a tyāgin.

 

 

Sentence 1:

हि ⁰ देहभृता ^3/1 कर्माणि ^2/3 अशेषतः ⁰ त्यक्तुम् ⁰ न ⁰ शक्यम् ^1/1।

Indeed (हि ⁰) actions (कर्माणि ^2/3) cannot be (न ⁰ शक्यम् ^1/1) given up (त्यक्तुम् ⁰) completely (अशेषतः ⁰) by the one who sustains a body (देहभृता ^3/1).

 

Sentence 2:

यः ^1/1 तु ⁰ कर्मफलत्यागी ^1/1 सः ^1/1 त्यागी ^1/1 इति ⁰ अभिधीयते ^III/1॥

On the other hand (तु ⁰), the one who (यः ^1/1) is a renunciate of the results of action (कर्मफलत्यागी ^1/1) is called (सः ^1/1 इति ⁰ अभिधीयते ^III/1) a tyāgin (त्यागी ^1/1).

 

 

यः पुनः अधिकृतः सन् देहात्माभिमानित्वेन देहभृत् अज्ञः अबाधितात्मकर्तृत्वविज्ञानतया ‘अहं कर्ता’ इति निश्चितबुद्धिः तस्य अशेषकर्मपरित्यागस्य अशक्यत्वात् कर्मफलत्यागेन चोदितकर्मानुष्ठाने एव अधिकारः, न तत्त्यागे इति एतम् अर्थं दर्शयितुम् आह —

न हि यस्मात् देहभृता, देहं बिभर्तीति देहभृत् , देहात्माभिमानवान् देहभृत् उच्यते, न विवेकी ; स हि ‘वेदाविनाशिनम्’ (भ. गी. २ । २१) इत्यादिना कर्तृत्वाधिकारात् निवर्तितः ।

अतः तेन देहभृता अज्ञेन न शक्यं त्यक्तुं संन्यसितुं कर्माणि अशेषतः निःशेषेण । तस्मात् यस्तु अज्ञः अधिकृतः नित्यानि कर्माणि कुर्वन् कर्मफलत्यागी कर्मफलाभिसन्धिमात्रसंन्यासी सः त्यागी इति अभिधीयते कर्मी अपि सन् इति स्तुत्यभिप्रायेण ।

तस्मात् परमार्थदर्शिनैव अदेहभृता देहात्मभावरहितेन अशेषकर्मसंन्यासः शक्यते कर्तुम् ॥ ११ ॥