3rd Chapter 10th Sloka

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।

अनेन प्रसविष्यध्वं एष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥३.१०॥

sahayajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ |

anena prasaviṣyadhvaṃ eṣa vo'stviṣṭakāmadhuk ||3.10||

सहयज्ञाः ^2/3 प्रजाः ^2/3 सृष्ट्वा ⁰ पुरा ⁰ उवाच ^III/1 प्रजापतिः ^1/1 ।

अनेन ^3/1 प्रसविष्यध्वम् ^II/3 एषः ^1/1 वः ^6/3 अस्तु ^III/1 इष्टकामधुक् ^1/1 ॥३.१०॥

·         सहयज्ञाः [sahayajñāḥ] = along with yajña = सहयज्ञा (f.) + 2/3

·         प्रजाः [prajāḥ] = human beings = प्रजा (f.) + 2/3

·         सृष्ट्वा [sṛṣṭvā] = having created = अव्ययम्

o   सृज् + त्वा

·         पुरा [purā] = in the beginning = अव्ययम्

·         उवाच [uvāca] = said = वच् (2P) to say + लट्/कर्तरि/III/1

·         प्रजापतिः [prajāpatiḥ] = creator = प्रजापति (m.) + 1/1

o   प्रजानां पतिः (6T) ।

·         अनेन [anena] = by this (yajña) = इदम् (pron. m.) + 3/1

·         प्रसविष्यध्वम् [prasaviṣyadhvam] = may multiple = प्र + सू (4A) to produce + आशीर्लिङ्/कर्तरि/II/3 (आर्षप्रयोगः)

·         एषः [eṣaḥ] = this = एतद् (pron. m.) + 1/1

·         वः [vaḥ] = your = युष्मद् (pron. m.) + 6/3

·         अस्तु [astu] = may it be = अस् (2P) to be + लोट्/कर्तरि/III/1

·         इष्टकामधुक् [iṣṭakāmadhuk] = wish-fulfilling cow = इष्टकामधुह् (m.) + 1/1

o   इष्टाः कामाः इष्टकामाः (KT) ।

o   तान् दोग्धि इति इष्टकामधुक् (UT) ।

इष्टकाम + शस् + दुह् (2P) to yield + क्विप्

इष्टकाम + धुह्    8.2.37 एकाचो बशो भष् झषन्तस्य स्ध्वोः ।

इष्टकामधुह्

इष्टकामधुह् + सु    4.1.2

इष्टकामधुघ्          6.1.68, 8.2.32 दादेर्धातोर्घः ।

इष्टकामधुक्         8.2.39, 8.4.56

In the beginning the Creator, having created human beings along with yajña, said: “By this (yajña) shall you multiply. May this (yajña) be a wish-fulfilling cow for you.”

Sentence 1:

सहयज्ञाः ^2/3 प्रजाः ^2/3 सृष्ट्वा ⁰ पुरा ⁰ उवाच ^III/1 प्रजापतिः ^1/1 ।

In the beginning (पुरा ⁰) the Creator (प्रजापतिः ^1/1), having created (सृष्ट्वा ⁰) human beings (प्रजाः ^2/3) along with yajña (सहयज्ञाः ^2/3), said (उवाच ^III/1):

Sentence 2:

अनेन ^3/1 प्रसविष्यध्वम् ^II/3

 “By this (yajña) (अनेन ^3/1) shall you multiply (प्रसविष्यध्वम् ^II/3).

Sentence 3:

एषः ^1/1 वः ^6/3 अस्तु ^III/1 इष्टकामधुक् ^1/1 ॥३.१०॥

May this (yajña) (एषः ^1/1) be (अस्तु ^III/1) a wish-fulfilling cow (इष्टकामधुक् ^1/1) for you (वः ^6/3).”

इतः ⁰ च ⁰ अधिकृतेन ^3/1 कर्म ^1/1 कर्तव्यम् ^1/1 --

सहयज्ञाः ^2/3 प्रजाः ^2/3 सृष्ट्वा ⁰ पुरा ⁰ उवाच ^III/1 प्रजापतिः ^1/1 ।

अनेन ^3/1 प्रसविष्यध्वम् ^II/3 एषः ^1/1 वः ^6/3 अस्तु ^III/1 इष्टकामधुक् ^1/1 ॥३.१०॥

सहयज्ञाः ^1/3 यज्ञसहिताः ^1/3 प्रजाः ^1/3 त्रयः ^1/3 वर्णाः ^1/3 ताः ^2/3 सृष्ट्वा ⁰ उत्पाद्य ⁰ पुरा ⁰ पूर्वम् ⁰ सर्ग-आदौ ^7/1 उवाच ^III/1 उक्तवान् ^1/1 प्रजापतिः ^1/1 प्रजानाम् ^6/3 स्रष्टा ^1/1 अनेन ^3/1 यज्ञेन ^3/1 प्रसविष्यध्वं ^II/3 प्रसवः ^1/1 वृद्धिः ^1/1 उत्पत्तिः ^1/1 तम् ^2/1 कुरुध्वम् ^II/3। एषः ^1/1 यज्ञः ^1/1 वः ^6/3 युष्माकम् ^6/3 अस्तु ^III/1 भवतु ^III/1 इष्टकामधुक् ^1/1 इष्टान् ^2/3 अभिप्रेतान् ^2/3 कामान् ^2/3 फलविशेषान् ^2/3 दोग्धि ^III/1 इति ⁰ इष्टकामधुक् ^1/1 ॥

दुह् (2P) to milk

3rd Chapter 9th Sloka

यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।

तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥३.९॥

 

yajñārthātkarmaṇo'nyatra loko'yaṃ karmabandhanaḥ |

tadarthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara ||3.9||

 

यज्ञार्थात् ^5/1 कर्मणः ^5/1 अन्यत्र ⁰ लोकः ^1/1 अयम् ^1/1 कर्मबन्धनः ^1/1 ।

तदर्थम् ^2/1 कर्म ^2/1 कौन्तेय ^S/1 मुक्तसङ्गः ^1/1 समाचर ^II/1 ॥३.९॥

 

·       यज्ञार्थात् [yajñārthāt] = for the sake of yajña = यज्ञार्थ (n.) + adj. to कर्मणः 5/1

·       कर्मणः [karmaṇaḥ] = than action = कर्मन् (n.) + विभक्ते to अन्यत्र 5/1

·       अन्यत्र [anyatra] = other = अव्ययम्

·       लोकः [lokaḥ] = person = लोक (m.) + 1/1

·       अयम् [ayam] = this = इदम् (pron. m.) + 1/1

·       कर्मबन्धनः [karmabandhanaḥ] = bound by karma = कर्मबन्धन (m.) + S.C. to लोकः 1/1

o   कर्म बन्धनं यस्य सः कर्मबन्धनः (116B) ।

·       तदर्थम् [tadartham] = for the sake of that (yajñā) = तदर्थ (n.) + adj. to कर्म 2/1

·       कर्म [karma] = action = कर्मन् (n.) + कर्मणि to समाचर 2/1

·       कौन्तेय [kaunteya] = Oh! kaunteya = कौन्तेय (m.) + सम्बोधने 1/1

·       मुक्तसङ्गः [muktasaṅgaḥ] = free from attachment = मुक्तसङ्ग (m.) + 1/1

o   मुक्तः सङ्गः यस्मात् सः (115B) ।

·       समाचर [samācara] = perform = सम् + आङ् + चर् (1P) to perform + लोट्/कर्तरि/II/1

 

 

This person who is enjoined (to do action) is bound by karma other than that performed for the sake of yajña, (i.e., other than the action performed as an offering to Īśvara). For this reason, O! Kaunteya, being one free from attachment, perform action for the sake of that (yajña).

 

 

Sentence1:

अयम् ^1/1 लोकः ^1/1 यज्ञार्थात् ^5/1 कर्मणः ^5/1 अन्यत्र ⁰ कर्मबन्धनः ^1/1 ।

This (अयम् ^1/1) person who is enjoined (to do action) (लोकः ^1/1) is bound by karma (कर्मबन्धनः ^1/1) other (अन्यत्र ⁰) than that performed for the sake of yajña (यज्ञार्थात् ^5/1 कर्मणः ^5/1).

 

 

Sentence2:

कौन्तेय ^S/1 मुक्तसङ्गः ^1/1 (सन्) तदर्थम् ^2/1 कर्म ^2/1 समाचर ^II/1 ॥३.९॥

For this reason, O! Kaunteya (कौन्तेय ^S/1), being one free from attachment (मुक्तसङ्गः ^1/1), perform (समाचर ^II/1) action (कर्म ^2/1) for the sake of that (yajña) (तदर्थम् ^2/1).

 

 

यत् ^2/1 च ⁰ मन्यसे ^II/1 “बन्धार्थत्वात् ^5/1 कर्म ^1/1 न ⁰ कर्तव्यम् ^1/1” इति ⁰ तत् ^1/1 अपि ⁰ असत् ^1/1 । कथम् ⁰ –

यज्ञार्थात् ^5/1 कर्मणः ^5/1 अन्यत्र ⁰ लोकः ^1/1 अयम् ^1/1 कर्मबन्धनः ^1/1 ।

तदर्थम् ^2/1 कर्म ^2/1 कौन्तेय ^S/1 मुक्तसङ्गः ^1/1 समाचर ^II/1 ॥३.९॥

“यज्ञो वै विष्णुः” (तै० सं० 1.7.4) इति ⁰ श्रुतेः ^5/1 यज्ञः ^1/1 = ईश्वरः ^1/1, तत्-अर्थम् ^1/1 यत् ^1/1 क्रियते ^III/1 तत् ^1/1 यज्ञार्थम् ^1/1 कर्म ^1/1। तस्मात् ^5/1 = कर्मणः ^5/1 अन्यत्र ⁰ = अन्येन ^3/1 = कर्मणा ^3/1 लोकः ^1/1 अयम् ^1/1 (पुरुषः ^1/1) अधिकृतः ^1/1 कर्मकृत् ^1/1 कर्मबन्धनः ^1/1 = [कर्म ^1/1 बन्धनम् ^1/1 यस्य ^6/1 सः ^1/1 अयम् ^1/1 कर्मबन्धनः ^1/1 लोकः ^1/1], न ⁰ तु ⁰ यज्ञार्थात् ^5/1 । अतः ⁰ तदर्थम् ^2/1 = यज्ञार्थम् ^2/1 कर्म ^2/1 कौन्तेय ^S/1, मुक्तसङ्गः ^1/1 कर्मफल-सङ्ग-वर्जितः ^1/1 सन् ^1/1 समाचर ^II/1 निर्वर्तय ^II/1॥