अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ १६.२ ॥
ahiṃsā satyamakrodhastyāgaḥ śāntirapaiśunam |
dayā bhūteṣvaloluptvaṃ mārdavaṃ hrīracāpalam || 16.2 ||
अहिंसा 1/1 सत्यम् 1/1 अक्रोधः 1/1 त्यागः 1/1 शान्तिः 1/1 अपैशुनम् 1/1 ।
दया 1/1 भूतेषु 7/3 अलोलुप्त्वम् 1/1 मार्दवम् 1/1 ह्रीः 1/1 अचापलम् 1/1 ॥ १६.२ ॥
· अहिंसा [ahiṃsā] = absence of hurting = अहिंसा (f.) + प्रातिपदिकार्थमात्रे 1/1
· सत्यम् [satyam] = truthfulness = सत्य (n.) + प्रातिपदिकार्थमात्रे 1/1
· अक्रोधः [akrodhaḥ] = resolution of anger = अक्रोध (m.) + प्रातिपदिकार्थमात्रे 1/1
· त्यागः [tyāgaḥ] = renunciation = त्याग (m.) + प्रातिपदिकार्थमात्रे 1/1
· शान्तिः [śāntiḥ] = resolution of the mind = शान्ति (f.) + प्रातिपदिकार्थमात्रे 1/1
· अपैशुनम् [apaiśunam] = absence of calumny = अपैशुन (n.) + प्रातिपदिकार्थमात्रे 1/1
o पिशुनम् harsh, cruel, unkind;
o पिशुनस्य भावः पैशुनम् । पिशुन + अण्
o तदभावः अपैशुनम् (NT)।
· दया [dayā] = compassion = दया (f.) + प्रातिपदिकार्थमात्रे 1/1
· भूतेषु [bhūteṣu] = for living beings = भूत (n.) + अधिकरणे 7/3
· अलोलुप्त्वम् [aloluptvam] = absence of ardent longing = अलोलुप्त्व (n.) + प्रातिपदिकार्थमात्रे 1/1
o लुप् + यङ् 3.1.22 धातोरेकाचो हलादेः क्रियासमभिहारे यङ् ।
लुप् 2.4.74 यङोऽचि च
। ~ लुक्
लुप् लुप् 6.1.9 सन्यङोः । ~ एकाचः द्वे प्रथमस्य
लु लुप् 7.4.60 हलादिः
शेषः। ~ अभ्यासस्य
लो लुप् 7.4.82 गुणो
यङ्लुकोः । ~ अभ्यासस्य
o लोलुप् + क्त = लोलुप्त
· मार्दवम् [mārdavam] = softness = मार्दव (n.) + प्रातिपदिकार्थमात्रे 1/1
o मृदोः भावः
o मृदु + अण्
By कासिका वृत्तिः “वा-वचनमणादेः समावेशार्थम्।” under 5.1.122 पृथ्वादिभ्य इमनिज्वा
। ~ तस्य भावः, अण् etc. can be suffixed optionally
in the sense of तस्य भावः.
मार्दु + अ 7.2.117 तद्धितेष्वचामादेः । ~
वृद्धिः ञ्णिति
मार्दो + अ 6.4.146 ओर्गुणः ।
~ तद्धिते भस्य
मार्दव् + अ 6.1.78 एचोऽयवायावः
। ~ अचि संहितायाम्
· ह्रीः [hrīḥ] = modesty = ह्री (f.) + प्रातिपदिकार्थमात्रे 1/1
o ह्री (3P) लज्जायाम् to be ashamed + क्विप्
Since it is not ङी-ending, लोप of सुँ by 6.1.68 हल्-ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् । does not take place.
· अचापलम् [acāpalam] = absence of physical agitation = अचापल (n.) + प्रातिपदिकार्थमात्रे 1/1
… absence of hurting, truthfulness, resolution of anger, renunciation, resolution of the mind, absence of calumny, compassion for living beings, absence of ardent longing, softness, modesty, absence of physical agitation…
Sentence 1:
अहिंसा 1/1 सत्यम् 1/1 अक्रोधः 1/1 त्यागः 1/1 शान्तिः 1/1 अपैशुनम् 1/1 भूतेषु 7/3 दया 1/1 अलोलुप्त्वम् 1/1 मार्दवम् 1/1 ह्रीः 1/1 अचापलम् 1/1 ॥ १६.२ ॥
…absence of hurting (अहिंसा 1/1), truthfulness (सत्यम् 1/1), resolution of anger (अक्रोधः 1/1), renunciation (त्यागः 1/1), resolution of the mind (शान्तिः 1/1), absence of calumny (अपैशुनम् 1/1), compassion (दया 1/1) for living beings (भूतेषु 7/3), absence of ardent longing (अलोलुप्त्वम् 1/1), softness (मार्दवम् 1/1), modesty (ह्रीः 1/1), absence of physical agitation (अचापलम् 1/1)…
किञ्च —
अहिंसा अहिंसनं प्राणिनां पीडावर्जनम् । सत्यम् अप्रियानृतवर्जितं यथाभूतार्थवचनम् । अक्रोधः परैः आक्रुष्टस्य अभिहतस्य वा प्राप्तस्य क्रोधस्य उपशमनम् । त्यागः संन्यासः, पूर्वं दानस्य उक्तत्वात् । शान्तिः अन्तःकरणस्य उपशमः । अपैशुनं अपिशुनता ; परस्मै पररन्ध्रप्रकटीकरणं पैशुनम् , तदभावः अपैशुनम् । दया कृपा भूतेषु दुःखितेषु । अलोलुप्त्वम् इन्द्रियाणां विषयसंनिधौ अविक्रिया । मार्दवं मृदुता अक्रौर्यम् । ह्रीः लज्जा । अचापलम् असति प्रयोजने वाक्पाणिपादादीनाम् अव्यापारयितृत्वम् ॥ २ ॥
