कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन ।
सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ १८.९ ॥
kāryamityeva yatkarma niyataṃ kriyate'rjuna |
saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ || 18.9 ||
कार्यम् 1/1 इति 0 एव 0 यत् 1/1 कर्म 1/1 नियतम् 1/1 क्रियते III/1 अर्जुन S/1।
सङ्गम् 2/1 त्यक्त्वा 0 फलम् 2/1 च 0 एव 0 सः 1/1 त्यागः 1/1 सात्त्विकः 1/1 मतः 1/1॥ १८.९ ॥
· कार्यम् [kāryam] = to be done = कार्य (n.) + कर्तरि to (भवति) 1/1
· इति [iti] = thus = अव्ययम्
· एव [eva] = indeed = अव्ययम्
· यत् [yat] = that which = यद् (pron.) + adj. to कर्म 1/1
· कर्म [karma] = action = कर्मन् (n.) + कर्मणि to क्रियते 1/1
· नियतम् [niyatam] = enjoined = नियत (n.) + adj. to कर्म 1/1
· क्रियते [kriyate] = is done = कृ (8U) to do + लट्/कर्मणि/III/1
· अर्जुन [arjuna] = O Arjuna = अर्जुन (m.) + संबोधने 1/1
· सङ्गम् [saṅgam] = attachment = सङ्ग (m.) + कर्मणि to त्यक्त्वा 2/1
· त्यक्त्वा [tyaktvā] = having given up = अव्ययम्
o त्यज् (1P) to give up + क्त्वा
· फलम् [phalam] = result = फल (n.) + कर्मणि to त्यक्त्वा 2/1
· च [ca] = and = अव्ययम्
· एव [eva] = indeed = अव्ययम्
· सः [saḥ] = that (renunciation) = तद् (pron.) + adj. to त्यागः 1/1
· त्यागः [tyāgaḥ] = renunciation = त्याग (m.) + कर्तरि to (भवति) 1/1
· सात्त्विकः [sāttvikaḥ] = sāttvika = सात्त्विक (m.) + S.C. to त्यागः 1/1
· मतः [mataḥ] = is considered = मत (m.) + S.C. to त्यागः S.C. to त्यागः 1/1
o मन् (4P) to think + क्त (कर्मणि)
“It is to be done,” thinking thus when only the enjoined karma is done, giving up attachment and result, Arjuna! it is considered to be a sāttvika renunciation.
Sentence 1:
कार्यम् 1/1 इति 0 सङ्गम् 2/1 फलम् 2/1 च 0 एव 0 त्यक्त्वा 0 यत् 1/1 नियतम् 1/1 कर्म 1/1 एव 0 क्रियते III/1 अर्जुन S/1।
“It is to be done (कार्यम् 1/1),” thinking thus (इति 0) when only (एव 0) the enjoined (यत् 1/1 नियतम् 1/1) karma (कर्म 1/1) is done (क्रियते III/1), giving up (त्यक्त्वा 0) attachment (सङ्गम् 2/1) and (च 0 एव 0) result (फलम् 2/1), Arjuna (अर्जुन S/1)!
Sentence 2:
सः 1/1 त्यागः 1/1 सात्त्विकः 1/1 मतः 1/1॥
It (सः 1/1) is considered (मतः 1/1) to be a sāttvika (सात्त्विकः 1/1) renunciation (त्यागः 1/1).
कः पुनः सात्त्विकः त्यागः इति, आह —
कार्यम् 1/1 कर्तव्यम् इति 0 एव 0 यत् 1/1 कर्म 1/1 नियतम् 1/1 नित्यं क्रियते III/1 निर्वर्त्यते हे अर्जुन S/1, सङ्गम् 2/1 त्यक्त्वा 0 फलम् 2/1 च 0 एव 0 । एतत् नित्यानां कर्मणां फलवत्त्वे भगवद्वचनं प्रमाणम् अवोचाम । अथवा, यद्यपि फलं न श्रूयते नित्यस्य कर्मणः, तथापि नित्यं कर्म कृतम् आत्मसंस्कारं प्रत्यवायपरिहारं वा फलं करोति आत्मनः इति कल्पयत्येव अज्ञः । तत्र तामपि कल्पनां निवारयति “फलं त्यक्त्वा” इत्यनेन । अतः साधु उक्तम् “सङ्गं त्यक्त्वा फलं च” इति । सः 1/1 त्यागः 1/1 नित्यकर्मसु सङ्गफलपरित्यागः सात्त्विकः 1/1 सत्त्वनिर्वृत्तः मतः 1/1 अभिप्रेतः ॥
ननु कर्मपरित्यागः त्रिविधः संन्यासः इति च प्रकृतः । तत्र तामसो राजसश्च उक्तः त्यागः । कथम् इह सङ्गफलत्यागः तृतीयत्वेन उच्यते ? यथा त्रयो ब्राह्मणाः आगताः, तत्र षडङ्गविदौ द्वौ, क्षत्रियः तृतीयः इति तद्वत् । नैष दोषः त्यागसामान्येन स्तुत्यर्थत्वात् । अस्ति हि कर्मसंन्यासस्य फलाभिसन्धित्यागस्य च त्यागत्वसामान्यम् । तत्र राजसतामसत्वेन कर्मत्यागनिन्दया कर्मफलाभिसन्धित्यागः सात्त्विकत्वेन स्तूयते “स त्यागः सात्त्विको मतः” इति ॥ १८.९ ॥
