अथ प्रथमोऽध्यायः।
धृतराष्ट्र उवाच।
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत सञ्जय॥१-१॥
dhṛtarāṣṭra uvāca|
dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ|
māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata sañjaya|| 1-1||
Dhṛtarāṣṭra said:
Oh! Sañjaya! What indeed did my peope and the Pāṇḍavas do, assembled at Kurukṣetra, the land of dharma, desiring to fight?
[पदच्छेदः]
धृतराष्ट्रः 1/1 उवाच III/1 ।
धर्मक्षेत्रे 7/1 कुरुक्षेत्रे 7/1 समवेताः 1/3 युयुत्सवः 1/3 ।
मामकाः 1/3 पाण्डवाः 1/3 च 0 एव 0 किम् 2/1 अकुर्वत III/3 सञ्जय S/1 ॥
[अन्वयः]
धृतराष्ट्रः 1/1 उवाच III/1 ।
धर्मक्षेत्रे 7/1 कुरुक्षेत्रे 7/1 समवेताः 1/3 युयुत्सवः 1/3 मामकाः 1/3 पाण्डवाः 1/3 च 0 एव 0 किम् 2/1 अकुर्वत III/3 सञ्जय S/1 ॥
Dhṛtarāṣṭra (धृतराष्ट्रः 1/1) said (उवाच III/1):
Oh! Sañjaya (सञ्जय S/1)! What (किम् 2/1) indeed (एव 0) did my peope (मामकाः 1/3) and (च 0) the Pāṇḍavas (पाण्डवाः 1/3) do (अकुर्वत III/3), assembled (समवेताः 1/3) at Kurukṣetra (कुरुक्षेत्रे 7/1), the land of dharma (धर्मक्षेत्रे 7/1), desiring to fight (युयुत्सवः 1/3)?
· धृतराष्ट्रः [dhṛtarāṣṭraḥ] = Dhṛtarāṣṭra = धृतराष्ट्र (m.) + कर्तरि to उवाच 1/1
· उवाच [uvāca] = asked = वच् (2P) to say + लिट्/कर्तरि/III/1
· धर्मक्षेत्रे [dharmakṣetre] = the land of dharma = धर्मक्षेत्र (n.) + adj. to कुरुक्षेत्रे 7/1
o धर्मस्य क्षेत्रं धर्मक्षेत्रम् (6T) ।
· कुरुक्षेत्रे [kurukṣetre] = in Kurukṣetra = कुरुक्षेत्र (n.) + अधिकरणे to समवेताः 7/1
o कुरूणां क्षेत्रं धर्मक्षेत्रम् (6T)।
· समवेताः [samavetāḥ] = assembled = समवेत m. + adj. to मामकाः and पाण्डवाः 1/3
o सम् + अव + इण् to assemble + क्त (कर्तरि भूते)
· युयुत्सवः [yuyutsavaḥ] = desiring to fight = युयुत्सु m. + adj. to मामकाः and पाण्डवाः 1/3
o योद्धुम् इच्छुः युयुत्सुः ते । युध् (to fight) + सन् (to desire to …) + उ (agent)
· मामकाः [māmakāḥ] = my sons = मामक m. + कर्तरि to अकुर्वत 1/3
o अस्मद् + अण् (युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ् च । 4.3.2) = ममक + अण् (तवकममकावेकवचने । 4.3.3)
· पाण्डवाः [pāṇḍavāḥ] = the sons of Pāṇḍu = पाण्डव m. + कर्तरि to अकुर्वत 1/3
o पण्डोः अपत्यं पाण्डवः ते ।
· च [ca] = and = अव्ययम्
· एव [eva] = indeed = अव्ययम्
· किम् [kim] = what = किम् (pron.) n. + कर्मणि to अकुर्वत 2/1
· अकुर्वत [akurvata] = did they do = कृ (8U) to do + लङ्/कर्तरि/III/3
· सञ्जय [sañjaya] = O Sañjaya! = सञ्जय (m.) + सम्बोधने 1/1
Sentence 1:
धृतराष्ट्रः 1/1 उवाच III/1 । Dhṛtarāṣṭra asked.
Sentence 2:
Main sentence:
सञ्जय S/1 मामकाः 1/3 पाण्डवाः 1/3 च 0 एव 0 किम् 2/1 अकुर्वत III/3 । O Sañjaya! What did my people and sons of Paṇḍu do?
Description of मामकाः पाण्डवाः च :
युयुत्सवः 1/3 (desiring to fight) समवेताः 1/3 (assembled) कुरुक्षेत्रे 7/1 (in Kurukṣetra) धर्मक्षेत्रे 7/1 (which is the abode of Dharma) ।
